Η τηλεόραση του σήμερα

Δεν χρειάζεται να επιμείνει κανείς ιδιαίτερα στο ότι η τηλεόραση αποτελεί (ακόμη και σήμερα) ένα κυρίαρχο μέσο. Παρά τη συνεχόμενη εισβολή των «δικτύων» και των νέων τεχνολογιών παραμένει ανταγωνιστική και επίκαιρη.

Πολλά πρότυπα και γεγονότα διοχετεύονται μέσω αυτής. Πρόκειται για τη ζωή του κόσμου μέσα στο σπίτι, τον βασικό σύνδεσμο με τη μαζική κοινωνία που αναπαράγει ανά πάσα στιγμή το «πνεύμα του καιρού».

Επειδή είναι ένα μέσο φτηνό, εύκολα προσβάσιμο, συνεχώς παρόν, η επιρροή του ως παράγοντα κοινωνικοποίησης και ομοιογενοποίησης είναι δεδομένη. Την πεμπτουσία της τηλεόρασης αποτελούν οι ειδήσεις και οι διάφορες ταινίες και σειρές, που χρηματοδοτούνται όλο και περισσότερο από τις διαφημίσεις.

Μια σύγχρονη «ιεροτελεστία» είναι η παρακολούθηση του κεντρικού δελτίου ειδήσεων. Τα προγράμματα ενημέρωσης αποτελούν καθημερινό ραντεβού για μια μεγάλη πλειονότητα ανθρώπων (κυρίως μεγαλύτερης ηλικίας) που περιμένουν να πληροφορηθούν από τις ειδήσεις για το τι γίνεται στον κόσμο.

Βέβαια αυτή η άποψη είναι εντελώς απλουστευτική, αλλά και ιδιαίτερα επικίνδυνη. Αυτό συμβαίνει αφού επιτρέπει, εντελώς ανώδυνα, να παρουσιάζονται επιλεγμένα περιστατικά σαν τα νέα του κόσμου. Ισχύει δηλαδή ότι οι ειδήσεις σε μεγάλο βαθμό είναι εντελώς κατασκευασμένες.

Είναι αναμφισβήτητα σκηνοθετημένες, γίνονται και αυτές σόου, όπως πολλές άλλες σύγχρονες εκδηλώσεις. Εκτός από τους δεδομένους περιορισμούς του χρόνου, η τηλεόραση πρέπει να αναζητήσει και μια ειδική αισθητική και θεματολογική σχέση με το σύνολο της πιθανής πελατείας της.

Η δεύτερη αγαπημένη επιλογή τηλεθέασης του κοινού είναι οι διάφορες κινηματογραφικές και τηλεοπτικές παραγωγές: οι ταινίες και οι σειρές. Επιτυχημένες σειρές που καταναλώθηκαν σε όλο τον πλανήτη είναι βέβαια οι γνωστές αμερικανικές σαπουνόπερες. Τόμοι ατέλειωτοι έχουν γραφτεί για την επιρροή του αμερικανικού τρόπου ζωής μέσα από αυτές, την επιβολή προτύπων.

Οι απόψεις βέβαια διίστανται. Υπάρχουν οι υποστηρικτές που θεωρούν ότι υπάρχει σαφής επιρροή. Από την άλλη πλευρά, κάποιοι έδωσαν μεγαλύτερη σημασία στον παράγοντα διαφυγή από την καθημερινότητα που είναι απαραίτητη για έναν άνθρωπο.

Με φόντο την καθημερινότητα

Ενας από τους λόγους επιτυχίας των γνωστών αμερικανικών -και όχι μόνο- σειρών είναι ότι οι ιστορίες τους στρέφονται πάντα γύρω από τα καθημερινά προβλήματα. Σε κοινωνικό επίπεδο είναι αδύνατη η αποφυγή της αναπαράστασης. Επομένως η «αναπαράσταση» παίζει ιδιαίτερα ενεργό ρόλο στη συμβολοποίηση μιας κοινωνίας. Οι διάφοροι καθημερινοί ρόλοι διαμορφώνονται από το περιβάλλον και το πολιτισμικό πλαίσιο.

Η συμβολική αναπαράσταση ρόλων και σχέσεων είναι πρωταρχικής σημασίας για την κοινωνιολογική προσέγγιση. Και αυτό γιατί αποτυπώνει τις κυρίαρχες αξίες. Τόσο οι γνωστές κωμωδίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου όσο και τα κωμικά σίριαλ αναπαριστούν μια άποψη για την πραγματικότητα που συμπίπτει με τις αντιλήψεις του κοινού σε σχέση με αυτήν.

Η τηλεόραση παρακολουθεί και αναπαριστά τις εξελίξεις της νοοτροπίας και του κοινωνικού χώρου και επομένως και της οικογένειας. Χρησιμεύει κυρίως ως αποκρυστάλλωση προτύπων και με αυτή την έννοια τα κωμικά σίριαλ λειτουργούν όπως παλιότερα οι κωμωδίες.

Αναλαμβάνουν δηλαδή τον ρόλο του παλιού ελληνικού κινηματογράφου. Οι σύγχρονες σειρές έχουν αντικαταστήσει κατά μία έννοια τις κωμικές ταινίες της δεκαετίας του 1960. Σε αυτές εμφανίζεται η τρέχουσα καθημερινότητα.

Συνήθως πρόκειται για «κωμωδίες καταστάσεων» όπου υπάρχουν συγκεκριμένοι πρωταγωνιστές. Οι θεατές μπορούν και να χάσουν κάποια επεισόδια χωρίς αυτό να έχει σημασία στην κατανόηση της προσφερόμενης ψυχαγωγίας.

Ολες οι ελληνικές σειρές έχουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο σε κεντρική θέση τις ευρύτερες οικογενειακές σχέσεις, μέσα από την ανάλυσή των οποίων βλέπουμε ξεκάθαρα τον κεντρικό ρόλο της οικογένειας. Γίνεται μια καταγραφή της σύγχρονης ζωής στις διάφορες εκφάνσεις της.

■ Οι περιγραφόμενοι χαρακτήρες είναι συνήθως μεσοαστοί ή μικροαστοί με κυρίαρχη την ιδέα της μεγάλης οικογένειας (π.χ. «Το σόι σου»).

■ Είναι ακόμα χαρακτηριστικό η κεντρική θέση και η υπερπροστασία των παιδιών (π.χ. «Ακρως οικογενειακόν», «Δέκα λεπτά κήρυγμα», «Λατρεμένοι μου γείτονες», «Πολυκατοικία»).

■ Προβάλλει μοντέρνους ανθρώπους που ενστερνίζονται τον σύγχρονο τρόπο διαβίωσης.

■ Οι γυναίκες συνήθως εργάζονται και διεκδικούν (αν δεν τα έχουν ήδη) τα δικαιώματά τους (π.χ. «Εργαζόμενη γυναίκα»).

■ Κεντρικό σημείο παραμένει ο θεσμός του γάμου ή το γαμήλιο τελετουργικό.

■ Συχνά υπάρχει και δικαίωση της ανατρεπτικής συμπεριφοράς και επισήμανση κάποιων πιο σύγχρονων προτύπων (π.χ. του πατέρα που έχει την επιμέλεια των παιδιών του ή της ανύπαντρης μητέρας).

■ Οι εξωσυζυγικές σχέσεις αφορούν πλέον και τα δύο φύλα.

■ Βεβαίως παρουσιάζονται κωμικές καταστάσεις σε σχέση με το ερωτικό παιχνίδι. Φυσικά παραμένουν βασικό θέμα οι ερωτικές ιστορίες με αίσιο τέλος. Πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι αυτού του περιεχομένου οι κομεντί αποτελούν ένα παγκόσμια αγαπημένο θέμα όπως π.χ. έδειξε η μεγάλη επιτυχία της ταινίας «Pretty Woman».

Οι τηλεοπτικές σειρές αντικατοπτρίζουν την όλο και πιο εμφανή αλλαγή των προτύπων και των στερεότυπων. Πολλές φορές μάλιστα το αντιπρότυπο δικαιώνεται με την έννοια ότι επιβάλλεται και δεν καταδιώκεται από τη συντηρητική πλευρά (π.χ. «Το καφέ της Χαράς»).

Είναι σαφής η πάλη ανάμεσα στις συντηρητικές αντιλήψεις και την πορεία προς την κοινή δυτική νοοτροπία. Τα μηνύματα επομένως των κωμικών ελληνικών σειρών είναι αρκετά δηλωτικά της σαφούς αλλαγής που επέρχεται καθημερινά στην καθημερινότητά μας. Μέσα από την αναπαράσταση της μέσης ελληνικής καθημερινότητας η οικογένεια παραμένει ο βασικός πυρήνας κοινωνικής αλληλεγγύης.

Σίγουρα είναι ο λιγότερο αμφισβητούμενος κοινωνικός θεσμός, παρ’ όλη τη φαινομενική χαλάρωση της δύναμής του. Ετσι, άσχετα από τις τάσεις που μπορούν να σημειωθούν, στην πραγματικότητα ιδεολογικά η οικογένεια, παραμένει μια αδιαμφισβήτητη βασική κοινωνική αξία.

Συμπερασματικά, παρατηρείται μια χιουμοριστική παρακολούθηση και σφυγμομέτρηση της κοινωνικής πραγματικότητας. Η κατεύθυνση προς τον λιγότερο συντηρητικό τρόπο ζωής φαίνεται να κερδίζει έδαφος, κάτι που οι σειρές και οι ταινίες το δείχνουν πολύ καθαρά.

Αντίθετα με ό,τι ισχυρίζονται ορισμένοι ερευνητές και κριτικοί, θεωρώ ότι οι περισσότερες τηλεοπτικές παραγωγές προβάλλουν την αλλαγή που έρχεται στις οικογενειακές σχέσεις και καταστάσεις. Ακόμα και σε μια κοινωνία σαν την Ελλάδα, από τις πλέον πατροπαράδοτες ως προς την οικογένεια.