Διακρίνουμε ορισμένες κοινές μέριμνες στους σύγχρονους ιστορικούς, όπως και ότι ο 20ός αιώνας κυριαρχεί στη φετινή βιβλιοπαραγωγή. Αυτό είναι εξηγήσιμο και ευπρόσδεκτο. Ας μη μας κάνει να λησμονούμε ότι έχουμε ανάγκη και την ιστορική περιέργεια που στρέφεται σε «άλλους» και σε μακρινές εποχές.
Ο Σπύρος Ασδραχάς, οξυδερκής λόγιος και τολμηρός σκαπανέας, σφράγισε την ελληνική ιστοριογραφία. Το μεταθανάτιο βιβλίο «Πρωτόγονη επανάσταση. Αρματολοί και κλέφτες (18ος-19ος αι.)» συγκεντρώνει κείμενά του, που επέλεξε και προλογίζει ο Ν. Θεοτοκάς, στην φροντισμένη από τις Α. Ματθαίου και Π. Πολέμη έκδοση του ΕΑΠ. Κείμενα δημοσιευμένα, συχνά ξαναδουλεμένα, από τον επίμονο μελετητή που ερμήνευσε λειτουργίες και προσλήψεις του «αρματολισμού» και της «κλεφτουριάς», στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας και της Επανάστασης.
Μαθήτρια του Ασδραχά, η Αννα Ματθαίου, στο καινούργιο της βιβλίο («Οικογένεια και σεξουαλικότητα: Μεταξύ παράδοσης και νεωτερικότητας (ελληνικές μαρτυρίες: 17ος-αρχές 19ου αι.», Μέλισσα), προσφέρει καρπούς πολύχρονου ερευνητικού μόχθου, σε μια καλογραμμένη σύνθεση που εκμεταλλεύεται μεγάλο πλούτο τεκμηρίων και προβληματοποιεί τους οικογενειακούς δεσμούς και τη σεξουαλικότητα στα οθωμανικά χρόνια.
Σε εννέα σύντομα κεφάλαια («Λεονάρντο και Μακιαβέλι», μτφρ. Ρ. Μπενβενίστε, επιμ. Α. Μαραγκάκη, Πόλις) ο Patrick Boucheron, ιστορικός των μεσαιωνικών ιταλικών πόλεων, «σκηνοθετεί» τη συνάντηση ανάμεσα στον Λεονάρντο Ντα Βίντσι και τον Νικολό Μακιαβέλι, που μολονότι δεν άφησε ίχνη στις πηγές δεν μπορεί παρά να συνέβη, στην αυλή του Καίσαρα Βοργία ή στη Φλωρεντία των Μεδίκων. Οι διασταυρούμενοι βίοι, του μηχανικού και ουμανιστή ζωγράφου με τον Γραμματέα και επινοητή της πολιτικής στρατηγικής, δείχνουν πως αμφότεροι αντιλαμβάνονταν την εποχή τους ως καιρό βίαιης αναδιοργάνωσης των μορφών κυριαρχίας. Επιστημολογικό δοκίμιο που διασχίζει τα όρια μυθοπλασίας και ιστορίας χωρίς να τα καταργεί και χωρίς να κάνει παραχωρήσεις στην υποχρέωση του ιστορικού να αποδεικνύει.
«Ο ελληνικός 20ός αιώνας» του Αντώνη Λιάκου (Πόλις), του πιο ανήσυχου ίσως Ελληνα ιστορικού εν ζωή, είναι βιβλίο φιλόδοξο και τολμηρό που θα συζητηθεί. Με αφετηρία την πολεμική δεκαετία 1912-1922 δεν διστάζει να φτάσει στο μόλις χθες, του 2010 και της κρίσης, επιμένοντας να ιστορικοποιεί τόσο το παρόν όσο και το ιστορούν υποκείμενο. Ενσωματώνει μια μεγάλη ιστοριογραφική παραγωγή για να συναρθρώσει το κοινωνικό και πολιτισμικό γίγνεσθαι στην πολιτική. Οικονομία, δημογραφία, τεχνολογία, αντιλήψεις, συμπεριφορές και συναισθήματα σμιλεύουν ταυτότητες και δίνουν σάρκα και οστά στην πολιτική, ενώ οι εποχές, σαν ρωσικές κούκλες, μπαίνουν η μία στην άλλη. Η ελληνική ιστορία του Α. Λιάκου δεν είναι ούτε «παράδοξη» ούτε «μοναδική», αλλά «κύτταρο σε μεταβολισμό με το περιβάλλον της», βαλκανικό, ευρωπαϊκό και παγκόσμιο.
Η συναρπαστική αφήγηση του Ιαν Μπουρούμα («Ετος Μηδέν. Μια ιστορία του 1945», μτφρ. Γ. Αβραμίδης, Θύραθεν) εστιάζει στη χρονιά που τελείωσε ο πόλεμος, τότε που από τη Μεσόγειο έως την Απω Ανατολή ήρθαν τα πάνω κάτω. Στο χάος της Απελευθέρωσης κυριαρχούσαν ο πόνος, η πείνα, οι υλικές καταστροφές, η επιθυμία της εκδίκησης, η παρουσία εκατομμυρίων εκτοπισμένων μακριά από πατρίδες. Πολιτικοί και στρατηγικοί σχεδιασμοί επανέφεραν την έννομη τάξη, ενώ από την απελπισμένη επιθυμία των ανθρώπων να ξαναφτιάξουν τις ζωές τους, από όνειρα που συχνά διαψεύστηκαν, αναδυόταν ο μεταπολεμικός κόσμος.
Στο «Πανδοχείο της μνήμης» (μτφρ. Γ. Καράμπελας-Κ. Λιβιεράτος, Αλεξάνδρεια) ο Τony Jud, αμφιλεγόμενος και αντιφατικός ιστορικός με περίπλοκο βίο και σύνθετη ταυτότητα, αυτοβιογραφείται στην προοπτική του επικείμενου θανάτου του: σύντομα δοκίμια για τον χαμένο κόσμο της μεταπολεμικής Αγγλίας και την καθημερινότητα της λιτότητας, για την κοσμοπολίτικη Νέα Υόρκη, το Παρίσι, την Ανατολική Ευρώπη και το Ισραήλ, για τα τρένα και τα μέσα μαζικής μεταφοράς, τις νεανικές εξεγέρσεις, την καταστροφή της δημόσιας σφαίρας από την ιδιωτικοποίηση, για την παγκοσμιοποίηση.
Ο Λουκιανός Χασιώτης («Γεια σας Εγγλεζάκια. Βρετανοί στρατιώτες στην Ελλάδα. 1941-1945», Μεταίχμιο) εμβαθύνει στο διπλωματικό και στρατιωτικό πλαίσιο της βρετανικής παρουσίας στα χρόνια του Πολέμου και στην Απελευθέρωση. Χάρη σε αναμνήσεις, επιστολές και ημερολόγια σαράντα πέντε βετεράνων που υπηρέτησαν στην Ελλάδα, στρέφεται στα ενεργά υποκείμενα της ιστορίας, στις πράξεις, τις αντιλήψεις και τα συναισθήματά τους, στην εμπειρία των πολεμικών επιχειρήσεων και της προσωπικής καθημερινότητας, στο πώς η δική τους γλώσσα συναντούσε τον δημόσιο λόγο και τη βρετανική «κοινή γνώμη».
Στο «Μην Ξεχάσεις το Ονομά σου. Τα παιδιά του Αουσβιτς» (μτφρ. Κ. Λάμψα-Π. Δηράνη, εκδ. Καπόν) ο Αλβιν Μέγιερ συζητά τις μαρτυρίες από τα λιγοστά παιδιά που επέζησαν από τον εγκλεισμό τους στο Αουσβιτς και τις συγκλονιστικές τους εμπειρίες, ενώ η Αννα Μαρία Δρουμπούκη («Μια ατέλειωτη διαπραγμάτευση. Η ανασυγκρότηση των εβραϊκών κοινοτήτων και οι γερμανικές αποζημιώσεις 1945-1961», Ποταμός) ανακινεί ένα ζήτημα που αποσιωπήθηκε στην ελληνική δημόσια συζήτηση και παραμελήθηκε στην ιστορία: Οι αιτούντες αποζημίωση επιζήσαντες Εβραίοι της Ελλάδας προσέκρουσαν σε μια ανελέητη γερμανική γραφειοκρατία ενώ το ελληνικό κράτος παρά τις νομοθετικές ρυθμίσεις δεν απέδωσε περιουσίες σε νόμιμους ιδιοκτήτες.
Το βιβλίο του Βαγγέλη Καραμανωλάκη («Ανεπιθύμητο Παρελθόν. Οι φάκελοι κοινωνικών φρονημάτων τον 20ό αιώνα και η καταστροφή τους», Θεμέλιο) εξετάζει τι σήμαινε επικίνδυνος πολίτης στην Ελλάδα έως το 1975, πώς οργανώθηκε η αστυνόμευση του «εσωτερικού εχθρού» μέσα από έναν τεράστιο μηχανισμό που μπορούσε εν δυνάμει να κινητοποιήσει πληροφοριοδότες της διπλανής πόρτας. Ο συγγραφέας εξετάζει την πολιτική απόφαση να καταστραφούν 17,5 εκατομμύρια φάκελοι το 1989, με την αποδοχή της κοινωνίας, και διερωτάται σχετικά με τους φόβους και τα τραύματα των πολιτών αλλά και τις αντιδράσεις των ιστορικών.
Ο ψυχρός πόλεμος αξιοποίησε ως όπλο και τον πολιτισμό. Η Ζηνοβία Λιαλούτη («Ο άλλος ψυχρός πόλεμος. Η αμερικανική πολιτιστική διπλωματία στην Ελλάδα, 1953-1973», ΠΕΚ) μελετά τις αμερικανικές έρευνες που αφορούσαν την Ελλάδα, τη συγκρότηση δικτύων επιρροής με πολιτιστικές ανταλλαγές και προπαγάνδα, την προώθηση των αμερικανικών πολιτιστικών προϊόντων και εξηγεί πώς οικοδομήθηκε η μεταπολεμική αμερικανική πολιτισμική ηγεμονία.
Και κλείνουμε με δύο συλλογικά έργα: Η Κωνσταντίνα Μπάδα επιμελήθηκε έναν τόμο («Ιστορία και μνήμη του καπνού στο Αγρίνιο τον 20ό αιώνα. Οικονομία, κοινωνία, πολιτισμός», Παρασκήνιο) στον οποίο ο καπνός, αγροτικό και βιομηχανικό προϊόν αλλά και πολιτισμικό σύμβολο, επιτρέπει στους συγγραφείς να ερευνήσουν γόνιμα οικονομικούς και κοινωνικούς μετασχηματισμούς και συγκρούσεις, το βίωμα της εργασίας και τις έμφυλες διαστάσεις του, σε τοπικό και εθνικό επίπεδο.
Οι συγγραφείς του τόμου «Ανδρισμοί. Αναπαραστάσεις, υποκείμενα και πρακτικές από τη μεσαιωνική μέχρι τη σύγχρονη περίοδο» (επιμ. Δ. Βασιλειάδου, Γ. Γιαννιτσιώτης, Α. Διαλέτη, Γ. Πλακωτός, Gutenberg) αποδίδουν στους άνδρες μια νέα ενδιαφέρουσα ιστορία στα πεδία της πολιτικής, του πολέμου ή της οικογένειας, ως έμφυλα υποκείμενα, με αναφορά στην ταξική ένταξη, την ηλικία αλλά και την κατασκευή του εαυτού, το βίωμα και τη σεξουαλικότητα.
