Δεν μου άρεσαν ποτέ ιδιαίτερα οι τυπικά πολεμικές ταινίες – μιλάω γι’ αυτές που αρέσκονται, και εξαντλούνται, σε αλλεπάλληλες σκηνές μαχών και σφαγών κάθε είδους. Μπορεί αυτή η αναπαράσταση της ανθρώπινης αλληλοεξόντωσης να εντυπωσιάζει πολλούς, επειδή κατά κανόνα μηχανεύεται τις πιο ακραίες ρεαλιστικά επιδείξεις, αλλά προσωπικά με κουράζει αφάνταστα. Για τον απλό λόγο ότι αυτές οι ταινίες, παρά το υπέρογκο κόστος και τα όντως εντυπωσιακά εφέ τους, δεν μου μαθαίνουν τίποτα για τον πόλεμο.
Αντίθετα, μου μαθαίνουν μερικές πολύ ενδιαφέρουσες αλήθειες κάποιες ταινίες που μιλάνε για τον πόλεμο με λοξή ματιά. Οι αγαπημένες μου μάλιστα δεν είναι καν τυπικά πολεμικές. Ούτε καν αμιγώς ρεαλιστικές. Ανήκουν σε άλλα είδη – στο φανταστικό ή την αλληγορία.
Μου έρχονται τώρα στο μυαλό τρεις τέτοιες ταινίες που διαδραματίζονται στην περίοδο του ισπανικού εμφυλίου πολέμου. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι όλες έχουν ήρωες παιδιά, σαν να ήταν αυτά που, μέσα από τη ματιά τους, μπορούσαν να μεταδώσουν καλύτερα στον θεατή την οδυνηρή εμπειρία του πολέμου πάνω τους.
Στην ταινία «Στη ράχη του Διαβόλου» (2001), του Γκιγέρμο ντελ Τόρο, ο 12χρονος Κάρλος, μετά τον θάνατο του πατέρα του στον ισπανικό Εμφύλιο, στέλνεται σ’ ένα ορφανοτροφείο, όπου έρχεται αντιμέτωπος με το φάντασμα ενός άλλου αγοριού, αλλά και αλήθειες πρωτόγνωρες για την πολιτική συγκυρία της εποχής. Στον «Λαβύρινθο του Πάνα» (2006), του ίδιου σκηνοθέτη, που συνδυάζει πρωτοποριακά την πολεμική ταινία με την ταινία φαντασίας, η μικρή Οφηλία, σαν άλλη Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων, ζει ανάμεσα σε δύο κόσμους: στη δίνη του πολέμου και στη δίνη του δικού της μαγικού Λαβύρινθου. Τέλος, στην ταινία «Μέσα από τα μάτια τους» (2012), του Χουάν Κάρλος Μεντίνα, μια ομάδα παιδιών που είναι αναίσθητα στον πόνο, γίνονται πειραματόζωα στη διάρκεια του ισπανικού Εμφυλίου.
Και στις τρεις ταινίες απουσιάζει εντελώς η συνήθης μανιχαϊστική αντιμετώπιση του Εμφυλίου (καλοί εναντίον κακών, ανάλογα με την ιδεολογική τοποθέτηση του καθένα), ενώ δίνεται ιδιαίτερο βάρος στο θέμα της αναζήτησης ταυτότητας μέσα από εξαιρετικά ενδιαφέρουσες ψυχαναλυτικές συμπαραδηλώσεις (οικογενειακά μυστικά, απωθημένα, κρύπτες) που αποκαλύπτουν πόσο το παρελθόν μπορεί να στοιχειώνει το παρόν.
Μια ακόμα ταινία, μια από τις πιο σοκαριστικές που έχω δει στον κινηματογράφο, είναι το «Γυάλινο κλουβί» (1986), του Αγκουστί Βιγιαρόνγκα (προβλήθηκε αρχικά στις «Νύχτες Πρεμιέρας» και πριν από λίγα χρόνια στο «Πανόραμα Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου» όπου επέλεξα να την παρουσιάσω). Η ταινία είναι βασισμένη σε ντοκουμέντα για βασανιστήρια ναζιστών γιατρών σε νεαρά αγόρια και στα γραπτά του Μπατάιγ για τον περιβόητο σφαγέα παιδιών του Μεσαίωνα, Ζιλ ντε Ρε.
Σκοτεινό, εφιαλτικό, πιο τρομακτικό απ’ όλες τις ταινίες τρόμου, πιο βίαιο απ’ όλες τις πολεμικές ταινίες, το φιλμ του Βιγιαρόνγκα μάς στοιχειώνει με το να μας υπενθυμίζει πόσο αυτοί που ταπεινώθηκαν, εξευτελίστηκαν, βασανίστηκαν στην πιο τρυφερή τους ηλικία, μπορεί να γίνουν με τη σειρά τους, κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες, οι καλύτεροι βασανιστές.
*σκηνοθέτης, διευθυντής Film Studies BA MA, New York College, Athens
