Σώμα και ψυχή: από τον Ομηρο στον Πλάτωνα

O Antony Long κατέχει σημαντική θέση ανάμεσα στους ειδικούς της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Στην Ελλάδα διαβάστηκε πολύ η Ελληνιστική φιλοσοφία του (ΜΙΕΤ, Αθήνα 1987), που κάλυψε ένα σημαντικό κενό στην ελληνική βιβλιογραφία, ενώ ξεχωριστή συμβολή και απαραίτητο στήριγμα στη διεθνή έρευνα της ίδιας περιόδου αποτελεί η σχολιασμένη συλλογή κειμένων των φιλοσόφων της ελληνιστικής εποχής Long Α. και D. Sedley, The Hellenistic Philosophers, τόμ. 1 και 2, 1987.

Το τελευταίο του βιβλίο, που μεταφράζεται στα ελληνικά λίγο μετά την αγγλική του έκδοση με τη γνωστή φροντίδα των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, προέκυψε από μια σειρά διαλέξεων σε πανεπιστήμιο της Κίνας και δεν έχει αυστηρά ερευνητικό χαρακτήρα. Δίνει όμως την ευκαιρία στον έμπειρο μελετητή να δει με φρέσκο μάτι ένα κεντρικό πρόβλημα του αρχαίου ελληνικού στοχασμού: τη βαθμιαία ανάδυση της συνείδησης και της ψυχής και τη σχέση της ψυχής με το σώμα.

Πρόκειται για ένα θεμελιώδες πρόβλημα, που ξεπερνά τα όρια της αρχαίας φιλοσοφίας (ιδίως αν την αντιμετωπίσει κανείς ως περιχαρακωμένο κλάδο, όπως γίνεται συχνά), αφού συνδέεται άμεσα και με τις θρησκευτικές πρακτικές των αρχαίων Ελλήνων, την καθημερινή τους ζωή αλλά κυρίως με τα πρότυπα που προβάλλουν και διαμορφώνουν η αρχαϊκή και η κλασική ποίηση. Η διαδρομή που ακολουθεί ο Long, ένας ειδικός στην ύστερη ελληνική φιλοσοφία, είναι ανάδρομη. Ξεκινά από το τέλος, από τον Πλωτίνο, όπου όχι μόνο η ψυχή αυτονομείται πλήρως από το σώμα αλλά ένα μέρος της, ο νους, αποτελεί το μόνο καταφύγιο της αυθεντικής μας ύπαρξης, και πηγαίνει απευθείας στις απαρχές, στον Ομηρο, όταν ο άνθρωπος είναι ακόμη μια ενιαία σωματοκεντρική οντότητα, χωρίς εσωτερικές διαιρέσεις και ιεραρχήσεις.

Ο Long αντιτίθεται σθεναρά στην ιδέα ότι ο ομηρικός άνθρωπος είναι κατά κάποιον τρόπο ελλειμματικός, μια μαριονέτα με πολλά ασύνδετα μέρη χωρίς ενότητα – μια ιδέα που άσκησε μεγάλη επιρροή όταν προτάθηκε από τον μεγάλο Γερμανό φιλόλογο Bruno Snell (στο βιβλίο του Η ανακάλυψη του πνεύματος, ΜΙΕΤ 1997∙ για την κριτική αποτίμηση δες το επίσης σπουδαίο βιβλίο του Β. Williams, Αιδώς και ανάγκη, Αλεξάνδρεια 2014). Ο Ομηρος διαθέτει απολύτως επαρκή γλωσσικά και εννοιολογικά μέσα για να ζωντανέψει αξιομνημόνευτους ήρωες και να τους τοποθετήσει μπροστά σε δύσκολες επιλογές και ηθικά διλήμματα. Η «ψυχή» των θνητών μνημονεύεται μόνο τη στιγμή του θανάτου τους, όταν φεύγει σαν την τελευταία τους πνοή από το νεκρό τους «σώμα» – για τους ζώντες ήρωές του ο Ομηρος διαθέτει μια πληθώρα άλλων λέξεων για να δείξει ότι ζουν, σκέφτονται, αισθάνονται και παθιάζονται. Απλώς «ο Ομηρος δεν θεώρησε ότι υπήρχε ανάγκη να διαχωρίσει τους ανθρώπους σε δύο διακριτές οντότητες ή διαστάσεις» (σ. 6): σε σώμα και σε ψυχή.

Με τον Πλάτωνα ωστόσο ο διαχωρισμός αυτός είναι ριζικός και πλήρης. Η ουσία του ανθρώπου είναι η ψυχή του (ο νους του, το πνεύμα του), ενώ το σώμα είναι στην καλύτερη περίπτωση το όχημα της ψυχής και στη χειρότερη η φυλακή της ψυχής, από την οποία πρέπει να δραπετεύσει. Το απαραίτητο συμπλήρωμα της πλατωνικής αντίληψης είναι η αθανασία της ψυχής που αντιτίθεται στη θνητότητα του σώματος. Ο Long διατείνεται ότι η αντίθεση ενός αρνητικά φορτισμένου σώματος και μιας υπερθετικά φορτισμένης άυλης και αθάνατης ψυχής «αποτελεί την πιο ισχυρή σφραγίδα της επίδρασης του Πλάτωνα στον δυτικό πολιτισμό» (σ. 109). Δεν ακολούθησαν όλοι οι μεταγενέστεροι φιλόσοφοι την πλατωνική γραμμή – ο Επίκουρος λ.χ. και οι Στωικοί μίλησαν για την υλικότητα της ψυχής. Ο πλατωνικός όμως δυϊσμός πέρασε έκτοτε στην αντίληψη του μέσου ανθρώπου και εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να χαρακτηρίζει τον τρόπο που μιλάμε και σκεφτόμαστε.

Πώς φτάσαμε όμως από τον ενιαίο ομηρικό ήρωα στον διχασμένο άνθρωπο του Πλάτωνα; Η μετάβαση ήταν προφανώς μια διαδικασία μακρά, περίπλοκη και σίγουρα όχι γραμμική, αν σκεφτεί κανείς ότι ο Σοφοκλής, λίγο πριν από τον Πλάτωνα, είναι ακόμη αρκετά κοντά στην ομηρική αντίληψη του ανθρώπου. Τα δύο κεφάλαια που αφιερώνει ο Long στη μετάβαση αυτή («Νύξεις αθανασίας» και «Σώμα, ψυχή και οι κίνδυνοι της πειθούς») είναι τα καλύτερα του βιβλίου και, από όσο μπορώ να κρίνω, αρκετά καινοτομικά. Η εισαγωγή της πίστης στην αθανασία της ψυχής και στη μετά θάνατον ζωή συνήθως αποδίδεται στους Πυθαγόρειους και τους Ορφικούς, από τους οποίους ωστόσο δεν διαθέτουμε κείμενα.

Ο Long βρίσκει τεκμήρια για τη βαθμιαία απομάκρυνση από το θνητό ανθρώπινο σύμπαν του Ομήρου προσφεύγοντας στον Ησίοδο, στον Πίνδαρο και στον Εμπεδοκλή. Η πιο ενδιαφέρουσα όμως και πρωτότυπη ιδέα του βιβλίου είναι η κατάδειξη μιας υπόρρητης σύμπλευσης ανάμεσα στη ρητορική του 5ου αιώνα και τον πλατωνικό δυϊσμό ψυχής και σώματος. Ο «λόγος» αναδεικνύεται ως ακαταμάχητο όργανο πειθούς στον Γοργία αλλά και ως θεμέλιο της ανθρώπινης υπόστασης στον Πλάτωνα.

Το ωραίο αυτό βιβλίο θα έπρεπε πιστεύω να τελειώσει με τον Πλάτωνα. Το ξαφνικό άλμα στον Επίκτητο, παρακάμπτοντας τον Αριστοτέλη, τους Επικούρειους και τους παλαιότερους Στωικούς και υιοθετώντας ένα διαφορετικό στιλ γραφής, μάλλον δημιουργεί περισσότερα ερωτήματα από τις λύσεις που προσφέρει.