Τσέζαρε Παβέζε: ο μύθος του λυρικού ρεαλισμού

Η συμμετοχή των διανοουμένων στο «μετα-αντιστασιακό» και «νεο-ρεαλιστικό» ιταλικό κλίμα υπήρξε για ορισμένους επιφανειακή. Για άλλους, ήταν μια τραγική περιπέτεια – κι αυτή είναι η περίπτωση του Τσέζαρε Παβέζε. Ο Παβέζε διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην επεξεργασία μιας σύγχρονης, προοδευτικής κουλτούρας.

Το 1935 καταδικάστηκε σε τρία χρόνια εκτόπιση σ’ ένα χωριό της Καλαβρίας. Μετά τον πόλεμο, η προσφορά του στην οργάνωση της κουλτούρας και η συγγραφική δραστηριότητά του τον ανέδειξαν σε πρωταγωνιστή στον κόσμο της ιταλικής διανόησης. Το 1950 κερδίζει το έγκυρο λογοτεχνικό Βραβείο Στρέγκα και τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου αυτοκτονεί.

Το πρώτο του βιβλίο ήταν μια ποιητική συλλογή, «Κουράζει η δουλειά» (1936), που, για το θέμα, τα πρόσωπα και τον χαμηλό τόνο, ερχόταν σε αντίθεση με την ήδη υπάρχουσα ερμητική λυρική παραγωγή. Ο Παβέζε προετοιμάζει τα κύρια θέματα της τέχνης του: τα προβλήματα της μοναξιάς και της εφηβείας, την αντίθεση ανάμεσα στην πόλη και το χωριό, την προτίμησή του για τους λαϊκούς χαρακτήρες, ένα είδος «λυρικού ρεαλισμού» που καταρρίπτει κάθε εμπόδιο μεταξύ του απλού αναγνώστη και της συμβολικής και μυθικής πραγματικότητας. Πάνω απ’ όλα ο Παβέζε οριοθετούσε το θέμα της τέχνης και της ύπαρξης: την εσωτερική μοναξιά από την οποία ήθελε αλλά δεν μπορούσε να ξεφύγει και, κυρίως, μέσα από τον έρωτα και τη συμμετοχή του στην κοινωνική ζωή. Απέτυχε και στη μία και στην άλλη περίπτωση. Γι’ αυτό η αυτοκτονία του φαίνεται ως διέξοδος από μια ανικανότητά του να δεχτεί τη ζωή.

Το έργο του ξεπηδά μέσα από δύο αντίρροπες δυνάμεις: από τη μία, η υπαρξιακή μοναξιά και, από την άλλη, η αναζήτηση μιας μορφής συμπαράστασης, ιστορίες ανθρώπων που εμπλέκονται σε συλλογικές περιστάσεις –παρανομία, εξορία, αντίσταση– αλλά είναι ανίκανοι να δημιουργήσουν με τους άλλους σχέσεις τέτοιες που να συμπληρώνουν το κενό που υπάρχει μέσα τους. Ετσι, πίσω από το ρεαλιστικό σχήμα των έργων του υπάρχει μια διαφορετική ουσία, για την οποία έχει βαθιά επίγνωση ο συγγραφέας.

Για τον Παβέζε τέχνη είναι ο μύθος, δηλαδή, «ένα γεγονός που συνέβη κάποτε και για πάντα, και γι’ αυτό εμπλουτίζεται και θα εμπλουτίζεται διαρκώς από έννοιες». Ο «μύθος» είναι κτήμα της νιότης του ανθρώπου και του κόσμου, που αργότερα ο μεμονωμένος άνθρωπος και η ανθρωπότητα συναντούν στην ωριμότητά τους. Αυτό που μετράει στα έργα του Παβέζε είναι μια ατμόσφαιρα που μεταμορφώνει τον χώρο και τα αντικείμενα, τη μυθική ουσία των αφηγήσεων, τη γλώσσα που, όπως ο ίδιος λέει, είναι κάτι τελείως διαφορετικό από έναν κάποιο νατουραλιστικό ιμπρεσιονισμό.

*ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ