Πρόσωπα με όνομα και ταυτότητα

Από τη Γαλλική Επανάσταση ώς την κατάργηση της δουλείας το 1794-1848, από την επανάσταση κατά της σκλαβιάς στον Αγιο Δομίνικο το 1791 ώς την απεικόνιση μαύρων μοντέλων σε έργα τέχνης στη δεκαετία του 1930, πέρασε ενάμισης αιώνας στη διάρκεια του οποίου οι καλλιτέχνες έδωσαν μαρτυρία για τις εντάσεις, τους αγώνες και τις συζητήσεις που προκάλεσε η γέννηση του «δημοκρατικού μοντερνισμού».

Οι καλλιτέχνες προώθησαν την παρουσίαση μαύρων ανθρώπων στα έργα τους. Επιβεβαίωσαν με αυτόν τον τρόπο τη δημοκρατική τους έκφραση, παραμερίζοντας όλες τις επιφυλάξεις και τα εμπόδια, υιοθέτησαν στην εικονογραφία τα μαύρα μοντέλα και πρόβαλαν την ιδιαίτερή τους ταυτότητα. Τη νέα δημοκρατική ζωγραφική ενσάρκωσαν κυρίως οι καλλιτέχνες Μανέ, Μπαζίλ, Ντεγκά, Σεζάν, που σημαδεύουν την εποχή των πρώτων πρωτοποριακών έργων του εικοστού αιώνα.

«Τo μαύρο μoντέλο. Από τον Ζερικό ώς τον Ματίς» – Musée d’ Orsay

Το παρισινό Μουσείο Ορσέ παρουσιάζει μια σπουδαία έκθεση που προσφέρει νέα ματιά σε ένα θέμα παραμελημένο, τη σημαντική συμβολή των μαύρων, απλών ανθρώπων αλλά και προσωπικοτήτων, στην ιστορία της τέχνης.

Ο τίτλος της έκθεσης είναι «Τo μαύρο μoντέλο. Από τον Ζερικό ώς τον Ματίς». Η έκθεση (μέχρι τις 21 Ιουλίου) οργανώθηκε με τη συνεργασία της Wallach Art Gallery της Νέας Υόρκης και του γαλλικού Musée d’ Orsay. Κοινό ενδιαφέρον των οργανωτών είναι η διερεύνηση των αλλαγών που επηρέασαν τους τρόπους αντιπροσώπευσης των μαύρων που ζούσαν στο Παρίσι. Μερικοί από αυτούς ήταν μοντέλα για καλλιτέχνες που είχαν θεμελιώδη ρόλο στην εξέλιξη της σύγχρονης τέχνης.

Για περίπου τριάντα χρόνια, η «μαύρη αντιπροσώπευση» έχει γίνει αντικείμενο μελέτης στην ιστορία της τέχνης και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Οι μελέτες πάνω σε αυτό το θέμα πολλαπλασιάζονται. Στοχεύουν σε σημαντικό βαθμό στο να δείξουν πώς ο κόσμος των εικόνων συμμετείχε στην ιστορική διαδικασία της σταδιακής εξόδου από τη δουλεία και την αργή επιβεβαίωση της μαύρης ταυτότητας. Καμία έκθεση μέχρι σήμερα δεν έχει επιχειρήσει να διερευνήσει αυτό το φαινόμενο του πολυεθνικού πολιτισμού στις εικαστικές τέχνες. Τα μαύρα μοντέλα του Ζερικό και του Ματίς δείχνουν πως έχουν παίξει σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη των ηθών και στον εκδημοκρατισμό.

Προτεραιότητα της έκθεσης είναι να δείξει τη σχέση μεταξύ του μοντέλου και του καλλιτέχνη ο οποίος δημιουργεί πίνακες, γλυπτά, γκραβούρες, φωτογραφίες. Με την υιοθέτηση μιας διευρυμένης προσέγγισης μεταξύ της ιστορίας της τέχνης, της ιστορίας των ιδεών και της ανθρωπολογίας, η έκθεση εξετάζει τα αισθητικά, πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα, καθώς και την υπόσταση του μοντέλου στην εκπροσώπησή του στις εικαστικές τέχνες.

Η έκθεση, χωρίς να σπάει την αφηγηματική της διάσταση, προβάλλει τρεις δυνατές στιγμές: την εποχή της κατάργησης της δουλείας (1794-1848), την εποχή της νέας ζωγραφικής (Mανέ, Μπαζίλ, Ντεγκά, Σεζάν), την εποχή των πρώτων πρωτοποριακών έργων του 20ού αιώνα.

Ιδιαίτερη προβολή δίνει στα μοντέλα που δεσπόζουν σε έργα του Ματίς, όταν εκείνος ανακάλυψε το Χάρλεμ. Η μαύρη ανώνυμη υπηρέτρια που ποζάρει δίπλα στην ολόγυμνη «Ολυμπία» του Μανέ ταυτοποιήθηκε ως Λορ. Η Mαντλέν, ο Ζοζέφ, η Ασπασία, η Κάρμεν Λαένς, η Αϊσά, πολλές γυναίκες και πολλοί άντρες μαύροι ή μιγάδες συνεργάστηκαν με ζωγράφους, γλύπτες και φωτογράφους που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη μεγάλη ιστορία της πρωτοπορίας.

Τα μοντέλα των καλλιτεχνών και οι προσωπικότητες του κόσμου του θεάματος, όπως η Ζοζεφίν Μπέικερ, συμμετέχουν ενεργά στην παρισινή καλλιτεχνική ζωή. Από την άγνοια μέχρι την αναγνώριση, καμία άλλη έκθεση δεν έχει προβάλει αυτή τη μακρά διαδικασία συνεργασίας μοντέλου και καλλιτέχνη, που ενώθηκαν σε μια κοινή προσπάθεια για να επιτύχουν έναν κεντρικό διάλογο στις εικαστικές τέχνες και για να υποστηρίξουν τον εκδημοκρατισμό των τεχνών.