«Η συγκυρία προσφέρεται για επενδύσεις, πάρτε θέσεις». Κάπως έτσι θα μπορούσε κανείς να αντιμετωπίσει τις δηλώσεις σε σχέση με τον ορισμό της προόδου, οι οποίες εμφανίζονται σε άνοδο στο προεκλογικό χρηματιστήριο των πολιτικών ιδεών. Ασκήσεις ρητορικής, μέσα από αλλεπάλληλα λεκτικά παιχνίδια και από ένα πλήθος ευφημισμών, διφορούμενων, στερεοτυπικών και προκατειλημμένων χρήσεων των λέξεων (δημοκρατία, αριστεία, ρεαλισμός, απελευθέρωση, ρύθμιση κ.ά.), δομούν δημοσιευμένα κείμενα και ρητορικές τοποθετήσεις που επιδιώκουν τη συμβολική νομιμοποίηση μιας παλινόρθωσης εν είδει «επανάστασης».
Εκφραστικές και υφολογικές φλυαρίες επιχειρούν να θεμελιωθούν σε μια επονομαζόμενη πολιτική οικονομία προκειμένου να οπλιστούν με μια επίφαση ομοφωνίας, στην οποία συνίσταται η συμβολική δύναμη του σημερινού κυρίαρχου οικονομικού λόγου. Η λογική τους εγγράφεται στη διεθνώς επιβεβλημένη προοπτική του ορθολογικού ανορθολογισμού, ο οποίος, εδώ και καιρό, κάτω από τα προσχήματα του ορθού λόγου συγκαλύπτει «φιλάνθρωπες» καταχρήσεις εξουσίας και δικαιολογεί «υπεύθυνες» αυθαίρετες επικυριαρχίες. Θα μπορούσε κανείς να μεταφράσει, εύκολα, απλά, και ομολογώ κάπως άκομψα, αλλά όχι άδικα, τη λογική αυτή ως εξής: «Κουράγιο, εργαζόμενοι! Ας κάνουμε όλοι μαζί την υπερπροσπάθεια που σας ζητείται».
Ωστόσο, τα συνθήματα αυτά και οι αγωνιστικές τους ιδέες έχουν μια αρετή: παράγουν μια θεμιτή οργή που προσομοιάζει μ’ ένα αίσθημα καθήκοντος να αποσαφηνιστεί τι είναι σήμερα προοδευτικό. Και το επιχειρούμε, εδώ, με τρόπο απλουστευτικό (όχι όμως περισσότερο από τη συχνά προβαλλόμενη προσωποποίηση των οικονομικών μεγεθών), δηλαδή υπό μορφή κάποιων ενδεικτικών διαζευγμάτων των οποίων η σύσταση προσδιορίζει το τι είναι προοδευτικό σήμερα. Πράγματι, η επιλογή ενός από τους πόλους των παρακάτω διαζευγμάτων θα μπορούσε να αποτελέσει το αποφασιστικό κριτήριο, το σκιμπολάχ που επιτρέπει να ορισθεί και να κριθεί η πρόοδος σήμερα:
ΔΝΤ-τρόπος-θεώρησης-του-κόσμου / κοινωνικός-τρόπος-θεώρησης-του-κόσμου
υλική και ηθική αθλιότητα / ανθρώπινη αξιοπρέπεια
ατομισμός-εγώ / συλλογικό-εμείς
κίβδηλη πολιτική πρωτοπορία / αυθεντική πολιτική εμπροσθοφυλακή
ρεαλιστικός κυνισμός / ρεαλιστικός ιδεαλισμός
εξάρτηση / ελευθερία
ετερονομία / αυτονομία
φενακισμός συνειδήσεων / κινητοποίηση βουλήσεων
ανασφάλεια / ασφάλεια – απαγορευτικό εργασιακής παλινδρόμησης
ανομία / ρύθμιση
ομογενοποίηση / πολυμορφία
«ελαστικότητα» / σταθερότητα
οικονομικό κέρδος – κόστος / οικονομικό κέρδος-κοινωνικό κόστος
νεποτισμός / αξιοκρατία
ατομικό συμφέρον / δημόσιο συμφέρον
βαρβαρότητα / ανθρωπισμός
λαϊκίστικος τεχνοκρατισμός / δημόσια επιστημοσύνη
παραίτηση – μοιρολατρία / αγώνας
απομόνωση – διάσπαση – «κοινωνικό ρήγμα» / συλλογικότητες – κοινωνικές συγγένειες
εξοντωτικός ανταγωνισμός/αλληλεγγύη – κοινωνική αρωγή
ανισότητα / ισότητα
αυταρχισμός / δημοκρατία
οικουμενικοποίηση των απαιτήσεων / οικουμενικοποίηση των μέσων
οχυρωματική πολιτική / ελεύθερη διακίνηση ανθρώπων και ιδεών
δογματικός σχετικοκρατισμός / αναστοχαστική ορθολογικότητα
Ετσι εκτεθειμένα, γενικόλογα και απομονωμένα από τα συμφραζόμενα που θα τους έδιναν το πρακτικό τους νόημα, αυτά τα διαζεύγματα, και άλλα που παραλείπονται εξαιτίας χώρου, επιτρέπουν στρατηγικές στρέβλωσης των νοημάτων τους με σκοπό την αποδόμηση της κοινωνικής και πολιτικής τους λειτουργίας. Ωστόσο, τουλάχιστον, μας θυμίζουν πως μπορούμε και οφείλουμε να απαιτήσουμε την πρακτική αποτίμηση της σχέσης που διατηρεί κάθε οικονομική και κοινωνική πολιτική, καθώς και τα μέσα της, με καθέναν από τους πόλους των διαζευγμάτων αυτών.
Η συνειδητοποίηση των πολιτικών που θα επιφέρει αυτή η αποτίμηση μπορεί, στο πέρασμα του χρόνου, να μας κάνει να προχωρήσουμε λίγο και ανεπίστρεπτα την πέτρα του Σίσυφου. Αντίθετα, αν η επιταγή αυτής της αποτίμησης αναγνωριστεί ως ανεδαφική και ανεύθυνη, κινδυνεύουμε να οριστεί με τρόπο απόλυτα κυρίαρχο ως πρόοδος, για να το πούμε όσο πιο απλά γίνεται, κάθε ατομική ή/και συλλογική συμπεριφορά η οποία θα εμφορείται από τη λογική «δώσε μου το ρόλοι σου να σου πω την ώρα».
* καθηγητής Κοινωνιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών
-320x213.jpg)
