Κάθε μεγάλη κρίση (με οποιονδήποτε χαρακτήρα) είναι σαν τον Μινώταυρο στον Λαβύρινθο. Κανιβαλίζει το πολιτικό σύστημα και τα πολιτικά κόμματα. Διέλυσε το πολιτικό σύστημα της περασμένης τριακονταετίας και επέφερε βαριές ήττες στα κόμματα που είχαν διαχειριστεί την πρώτη πενταετία της, 2010-2015. Το ΠΑΣΟΚ έπαθε βίαιη συρρίκνωση και συνεχίζει τη διαδικασία αποδρομής. Τα Ποτάμι και ΛΑΟΣ διαλύθηκαν, μόνο η Ν.Δ., αφού υπέστη και αυτή πρωτοφανή μείωση της επιρροής της, μπόρεσε να ανακάμψει, αλλά όχι στην προ κρίσης δύναμή της. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν θα απέφευγε το τίμημα, εφαρμόζοντας αναγκαστικά, έστω με αστερίσκους, ένα πρόγραμμα λιτότητας.
Αλλά δεν είναι μόνο η οικονομική κρίση που τρώει κόμματα. Ας δούμε γύρω μας. Το Brexit στη Βρετανία έφερε τους Τόρηδες στην τέταρτη θέση και τους Εργατικούς στην τρίτη. Και εκεί δεν πρόκειται για κόμματα δεκαετιών. Οι Τόρηδες μετράνε τρεις αιώνες, είναι ο θεσμός των θεσμών, και οι Εργατικοί δύο αιώνες, και είναι κόμμα με κοινωνική εμπέδωση. Γιατί το Brexit είναι μια κρίση επανακαθορισμού της πολυεθνικής βρετανικής κοινωνίας που θέτει ζητήματα που διαχωρίζουν οριζοντίως τα κόμματα και κατατεμαχίζουν τις πολιτικές στάσεις. Κρίση επανακαθορισμού, όπως κάθε κρίση, είναι και η ελληνική.
Αλλά δεν είναι μόνον οι σύγχρονες κρίσεις που τρώνε κόμματα. Το 1945, μετά τη λήξη του πολέμου, ο πατέρας της νίκης, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ έχασε με 12 ολόκληρες μονάδες διαφορά από τον ηγέτη των Εργατικών Κλέμεντ Ατλι, διαφορά σοκαριστική για την εποχή. Οι πόλεμοι είναι το είδος των καταλυτικών κρίσεων που αλλάζουν ραγδαία την πολιτική σκηνή. Και βέβαια ανάλογο και πασίγνωστο στην Ελλάδα είναι το αποτέλεσμα των εκλογών του 1920, όπου ο Βενιζέλος, έχοντας εκπληρώσει με τη Συνθήκη των Σεβρών τη Μεγάλη Ιδέα για την «Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών», μένει άφωνος μαθαίνοντας ότι χάνει την πρωθυπουργία από τους αντιπάλους του, που ήταν σύμμαχοι των ηττημένων του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου!
Αρα, ας φέρουμε τα πράγματα στις πραγματικές τους διαστάσεις προκειμένου να τα καταλάβουμε. Ηττα ναι, αλλά δεν είναι το ποσοστό διαφοράς που πρέπει να μας απασχολεί, αλλά η ποιοτική σύνθεση των αποτελεσμάτων. Το 2012 ο ΣΥΡΙΖΑ φαινόταν ότι έχει τον αγέρα στα πανιά του, γιατί είχε τα ψηλότερα ποσοστά στους νέους, στους εργαζόμενους και στους μορφωμένους. Εδινε την εντύπωση νεανικού κόμματος, που τονιζόταν και από την παρουσία του Αλέξη Τσίπρα στην ηγεσία του.
Του κόμματος της παραγωγικής Ελλάδας. Ανεξαρτήτως του αν φαίνονταν εφικτές ή ανέφικτες οι θέσεις του, δημιουργούσε τη φαντασίωση μιας ανανέωσης του πολιτικού σκηνικού με ό,τι πιο δυναμικό έχει η ελληνική κοινωνία, το οποίο ήταν ταυτόχρονα εμπεδωμένο στο λαϊκό δυτικό ημισφαίριο της Αθήνας. Παρατηρώντας την τωρινή ποιοτική σύνθεση των αποτελεσμάτων, βλέπει κανείς να υποχωρεί στη νεολαία και στα πιο παραγωγικά στρώματα και να δίνει την εντύπωση ενός κόμματος των ανέργων, των νοικοκυρών και των συνταξιούχων. Αλλωστε σε αυτούς ήταν προσαρμοσμένος ο προεκλογικός λόγος και οι στοχευμένες παροχές. Εδώ είναι το πρόβλημα.
Ο ΣΥΡΙΖΑ έκανε αναμφίβολα λάθη, είχε ανεπάρκειες, αλλά έγιναν πολύ σημαντικά πράγματα και για τη διεθνή αναβάθμιση της χώρας και για το ξεκίνημα της οικονομικής δραστηριότητας με πολύ χαμηλότερα επιτόκια, δηλαδή υψηλότερη εμπιστοσύνη. Δεν ήταν μόνο το κόμμα «παροχών και επιδομάτων». Αλλά υπάρχουν δύο βαριές μυλόπετρες δεμένες στα πόδια της ελληνικής κοινωνίας. Αυτές την οδήγησαν στην κρίση και η κρίση δεν την απάλλαξε από αυτές.
Είναι η παραγωγική καθίζηση της χώρας και η πληθυσμιακή της συρρίκνωση (που σημαίνει και γήρανση του πληθυσμού). Αν προσθέσουμε σε αυτά και τη γιγαντιαία μεταφορά πλεονάσματος ως αποπληρωμής των δανείων από το εσωτερικό στο εξωτερικό, που αφαιρεί πόρους από την παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας, καθώς και το αβέβαιο των διεθνών αναταράξεων, έχουμε μπροστά μας τον χάρτη του μέλλοντός μας.
Πάνω σ’ αυτό το αλώνι πρέπει να δαμάσουμε τον Μινώταυρο. Τι είδους οικονομική μεγέθυνση επαγγέλλεται η Ν.Δ.; Παραγωγική ανάπτυξη ή αντιπαραγωγική μόχλευση των ασφαλιστικών πόρων με νέα χρηματοοικονομικά τεχνάσματα; Επενδύσεις που θα παράγουν πλούτο ή ιδιωτικές επενδύσεις που θα αντικαταστήσουν τις δημόσιες δομές; Η επιμονή τους σε αυτά, τον τελευταίο καιρό, δείχνει ότι βρίσκονται στον πυρήνα της πρότασής τους για το μέλλον. Οχι της διανεμητικής αλλά της παραγωγικής. Δεν αντιμετωπίζουν τα πραγματικά βαρίδια στα πόδια της ελληνικής κοινωνίας.
Η Ν.Δ. δεν έχει πρόγραμμα παραγωγικής ανασυγκρότησης εκτός από την ιδιοποίηση των πλεονασμάτων που παράγει η ελληνική κοινωνία και τη μετάθεση των βαρών από τις μεσαίες τάξεις –που πραγματικά βαρύνονται– στις ακόμη πιο φτωχές. Από την άλλη ο ΣΥΡΙΖΑ ασκεί κριτική όχι στην (ανύπαρκτη) παραγωγική δυναμική αυτού του προγράμματος, αλλά στη διανεμητική του λογική. Χάνει έτσι και την ουσία του ζητήματος και το δυναμικό ακροατήριο που τον ενδιαφέρει. Ποιο μέλλον όμως επαγγέλλεται; Οχι απαρίθμηση μέτρων, αλλά τη λογική της πρότασης θέλουμε να ακούσουμε.
* ιστορικός στο Πανεπιστήμιο Αθηνών
