Κύπρος και Τουρκία σε τροχιά σύγκρουσης

Σε ανεξέλεγκτη πορεία κινείται πλέον η κατάσταση στην Κύπρο μετά την κίνηση της Τουρκίας να στείλει τον «Πορθητή» για γεώτρηση 40 ν.μ. δυτικά της Πάφου.

Η νέα αρνητική εξέλιξη εξανεμίζει κάθε πιθανότητα επανάληψης των διαπραγματεύσεων του ΟΗΕ για το Κυπριακό και προσλαμβάνει διαστάσεις παρατεταμένης κρίσης και πρόκλησης εντάσεων στο μέλλον, όχι μόνο στην Κύπρο αλλά και ευρύτερα στο Αιγαίο και στην ανατολική Μεσόγειο.

Η επιδείνωση της κατάστασης στη θάλασσα γύρω από την Κύπρο ήταν προβλέψιμη ήδη από την εποχή της κατάρρευσης των διαπραγματεύσεων υπό τον ΟΗΕ το καλοκαίρι του 2017. Τους τελευταίους μήνες κατέστη πιο ξεκάθαρη αφού η Τουρκία είχε κάνει όλες τις προπαρασκευές με τις έρευνες του «Μπαρπαρός» και την αγορά όχι ενός, αλλά δύο σύγχρονων γεωτρητικών σκαφών, του «Πορθητή» και του «Γιαβούζ».

Σε πολιτικό επίπεδο η Αγκυρα έδειχνε τις διαθέσεις της διά στόματος του ίδιου του προέδρου Ταγίπ Ερντογάν, ενώ με πυκνές τοποθετήσεις του το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών γνωστοποιούσε τις προθέσεις για γεωτρήσεις. Εκδηλος στόχος είναι η δημιουργία τετελεσμένων, αφενός μεν στις οριοθετημένες θαλάσσιες ζώνες ΑΟΖ από την Κύπρο και αφετέρου σε περιοχές όπου διεκδικεί υφαλοκρηπίδα, είτε από την Κύπρο είτε και από την Ελλάδα.

Οι μονομερείς προκλήσεις της Τουρκίας στις θάλασσες έχουν τον χαρακτήρα κλιμάκωσης. Με τη γεώτρηση δυτικά των ακτών της Κύπρου αξιώνει δική της υφαλοκρηπίδα με εκτεταμένη προβολή εντός της θάλασσας σε όλο το μήκος των ακτών της μεταξύ Ρόδου και Κύπρου. Το γεγονός αυτό επηρεάζει το καθεστώς του Καστελόριζου και μετατρέπει την κρίση στην Κύπρο σε σκέλος της ευρύτερης διαφοράς με την Ελλάδα.

Παράλληλα, τον Φεβρουάριο του 2018, η Τουρκία εμπόδισε τη γεώτρηση της ιταλικής ΕΝΙ για λογαριασμό της Κύπρου στη νοτιοανατολική περιοχή της Κύπρου, με το επιχείρημα ότι ενεργεί για διασφάλιση των δικαιωμάτων της τουρκοκυπριακής κοινότητας ως συνιδρυτή του κράτους της Κύπρου.

Αφότου κατέρρευσαν οι συνομιλίες για το Κυπριακό το καλοκαίρι του 2017, ο πρόεδρος της Κύπρου Ν. Αναστασιάδης εξασφάλισε την επανεκλογή του και έδωσε μέγιστη προτεραιότητα στην προώθηση του προγράμματος γεωτρήσεων από τις εταιρίες-κολοσσούς Exxon Mobil, Total και ENI.

Παράλληλα, προώθησε τις τριμερείς συνεργασίες με τη συμμετοχή της Ελλάδας, κυρίως με το Ισραήλ και την Αίγυπτο. Αντίστοιχα, η Τουρκία έκανε ολοένα και πιο ξεκάθαρη τη σφοδρή αντίθεσή της, με τον ισχυρισμό ότι οι κυπριακές ενέργειες είναι «μονομερείς» και ότι αποσκοπούν στον αποκλεισμό της ίδιας και των τουρκοκυπριακής από τους σχεδιασμούς για αξιοποίηση του φυσικού αερίου στην ανατολική Μεσόγειο.

Η Τουρκία μεθοδεύει την κάθε μορφή πρόκλησης σε συνάρτηση με την απουσία προόδου στις διαπραγματεύσεις για την επίλυση του Κυπριακού. Επιχειρεί επίσης να εκμεταλλευτεί το γεγονός ότι σε διαδοχικές εκθέσεις του ο γ.γ. του ΟΗΕ όχι μόνο δεν αφήνει στο απυρόβλητο των ευθυνών την Αγκυρα, αλλά αντίθετα τη θεωρεί θετικά δεσμευμένη για την προσπάθεια επίλυσης.

Στον αντίποδα, ο πρόεδρος Ν. Αναστασιάδης προωθεί το κυπριακό ενεργειακό πρόγραμμα με βάση το διεθνές δίκαιο και τα κυριαρχικά δικαιώματά της Κύπρου στην οριοθετημένη ΑΟΖ και αναγκαστικά επιδιώκει να οχυρωθεί πολιτικά και διπλωματικά, δεδομένου ότι δεν έχει και άλλες επιλογές απέναντι στην Αγκυρα. Η Λευκωσία έχει επιδοθεί τις τελευταίες ημέρες σε μια έντονη διπλωματική εκστρατεία, αναζητώντας από την Ε.Ε. την έκφραση «πλήρους αλληλεγγύης» και την κλιμάκωση πολιτικών ενεργειών για «κατάλληλες απαντήσεις».

Στην πράξη, η κατάσταση που έχει δημιουργηθεί είναι μια προδιαγεγραμμένη πορεία σύγκρουσης. Η Τουρκία εμφανίζεται μέχρι στιγμής διατεθειμένη να καταβάλει κάθε πολιτικό ή διπλωματικό τίμημα, ακόμα και την πιθανότητα κυρώσεων από την πλευρά της Ε.Ε.

Τα περιθώρια «άμυνας» της Λευκωσίας και η συνέχιση του ενεργειακού προγράμματός της θα διαφανούν τους επόμενους μήνες, αλλά είναι εντελώς αβέβαια τόσο το μέλλον των διαπραγματεύσεων για το Κυπριακό, όσο και οι πιθανότητες επίτευξης μιας συμβιβαστικής λύσης επανένωσης στο πλαίσιο της Ομοσπονδίας.

Τα γεγονότα μοιάζουν να δημιουργούν ανέκκλητα τετελεσμένα ανάλογα με το 1974, αλλά αυτή τη φορά στη θάλασσα. Ο πρόεδρος Ν. Αναστασιάδης χαρακτήρισε τις ενέργειες της Τουρκίας «δεύτερη εισβολή», ενώ στην Τουρκία, ο Ταγίπ Ερντογάν εμφανίζεται εντελώς αδιάφορος: «Εύχομαι ο Αλλάχ να φωτίσει αυτούς που δεν αντιλαμβάνονται τα βήματα που γίνονται προς την κατεύθυνση του σφετερισμού των δικαιωμάτων μας στην Κύπρο, την ανατολική Μεσόγειο, το Αιγαίο».

Ο πρόεδρος Ν. Αναστασιάδης βρίσκεται τώρα αντιμέτωπος με μια κατάσταση δύσκολα διαχειρίσιμη διπλωματικά, γιατί θα πρέπει να βρει τρόπους να αντισταθμίσει την επίδειξη ισχύος της Τουρκίας και το «γκριζάρισμα» των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Κύπρου στη θάλασσα.

Χωρίς αμφιβολία δεν έχει πρόβλημα να συμπαραταχθεί η κυπριακή κοινή γνώμη μαζί του, κάτω από το βάρος των τουρκικών προκλήσεων. Ομως, το γεγονός αυτό μπορεί να αποδειχθεί πρόσκαιρο αν δεν συνδυαστεί με κάτι χειροπιαστό ως αντίδραση από την πλευρά της Ε.Ε. που να προκαλεί κόστος στην Τουρκία και να λειτουργεί αποτρεπτικά για περαιτέρω προκλήσεις.

«Σφίγγα» ο Γκουτέρες

Η νέα αρνητική εξέλιξη αντιμετωπίζεται με ανησυχία από την πλευρά του ΟΗΕ, καθώς ο γενικός γραμματέας Αντόνιο Γκουτέρες είχε προβλέψει την κλιμάκωση τής έντασης.

Ο κ. Γκουτέρες «παρακολουθεί στενά και με ανησυχία τις εξελίξεις» και, σύμφωνα με δήλωση του εκπροσώπου του, υπογραμμίζει ότι ο ΟΗΕ τονίζει την ανάγκη «οι υπεράκτιοι υδρογονάνθρακες να ωφελήσουν και τις δύο κοινότητες στην Κύπρο».

Παράλληλα, ο Α. Γκουτέρες γίνεται ολοένα και πιο επιφυλακτικός ως προς την πραγματική βούληση των δύο μερών στην Κύπρο να επιλύσουν το Κυπριακό με βάση όσα έχουν συμφωνήσει. Γι’ αυτό, αντί να πάρει επί της ουσίας θέση απέναντι στις τουρκικές προκλήσεις, υποδεικνύει έμμεσα ότι η μόνη οδός είναι η συνολική επίλυση: «Ο Ελληνοκύπριος ηγέτης και ο Τουρκοκύπριος ηγέτης συμφώνησαν προηγουμένως στις διαπραγματεύσεις ότι οι φυσικοί πόροι σε μια ενωμένη Κύπρο θα ανήκουν στην αρμοδιότητα της μελλοντικής ομοσπονδιακής κυβέρνησης».