Υπάρχουν κάποιες ταινίες, ανεξάρτητα από το είδος ή την εποχή τους, με πολύ ενδιαφέροντα κοινωνικά, ψυχολογικά ή και ερωτικά θέματα, που αντί να με συγκινούν, με εξοργίζουν. Τις ονομάζω «ταινίες της συμφοράς».
Οι σκηνοθέτες τους ηδονίζονται να υποβάλλουν τους ήρωές τους (που είναι συνήθως οι καταπιεσμένοι και αδικημένοι αυτού του κόσμου, κατά προτίμηση παιδιά και γυναίκες) στις χειρότερες δοκιμασίες: ταπείνωση, εξευτελισμό, εξαθλίωση (ψυχική και σωματική), ακόμα και θάνατο (που, κατά περίπτωση, μοιάζει πραγματική λύτρωση!).
Ξέρω τη δικαιολογία για όλα αυτά. Την έχω ακούσει δεκάδες φορές: «Μα αυτή είναι η πραγματικότητα!». Συχνά μάλιστα χρησιμοποιείται και το επιχείρημα της «αληθινής ιστορίας» -κι άντε εσύ να ελέγξεις πόσο αληθινή είναι.
Κι όμως, δεν είναι αυτή η πραγματικότητα. Είναι μονάχα μία από τις πλευρές της. Κι είναι θέμα καθαρά επιλογής του καλλιτέχνη να επιλέξει ποια πλευρά. Αυτός διαλέγει τους ήρωές του, αυτός σκιαγραφεί τους χαρακτήρες τους, αυτός χαράσσει το πεπρωμένο τους, αυτός αποφασίζει τα γεγονότα που θα τους συμβούν και το τέλος που τους περιμένει. Στην ουσία, πρόκειται για τον τρόπο με τον οποίο ο καλλιτέχνης τοποθετείται απέναντι στην πραγματικότητα: θα της επιτρέψει να συνθλίψει τους ήρωές του ως κυρίαρχο, ακατανίκητο εξουσιαστικό μοντέλο; Κι ο ίδιος θα αρκεστεί στον θλιβερό απολογισμό της ήττας τους;
Εδώ μπαίνουμε στην ουσία της ίδιας της τέχνης. Η τέχνη δεν είναι φωτογραφική μηχανή, δεν απεικονίζει απλώς την πραγματικότητα, όποια κι αν είναι αυτή. Αν ήταν έτσι, θα μας έφταναν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης –η τηλεόραση, το διαδίκτυο, οι εφημερίδες. Κι αυτά την πραγματικότητα μας δείχνουν, συχνά πολύ ζωντανά. Δεν διανοήθηκε όμως κανείς να τα ονομάσει… Τέχνη!
Κάτι άλλο κάνει η Τέχνη. Κάτι πέρα από το να μας δείχνει αυτό που φαίνεται. Δεν είναι απλά ένας φωτογραφικός φακός. Είναι ένας μεγεθυντικός φακός με καλλιτεχνικές ιδιότητες.
Κι όπως ο ερευνητής σκύβει πάνω από το μικροσκόπιο για να μπορέσει να δει και να καταλάβει αυτά που δεν φαίνονται με γυμνό μάτι αλλά του αποκαλύπτουν όλες τις δυνατότητες που έχει στα χέρια του, έτσι κι ο καλλιτέχνης αφουγκράζεται, πέρα από το προφανές της πραγματικότητας, κι όλες τις δικές της δυνατότητες: το όνειρο, τη φαντασία, την προοπτική, την υπέρβαση. Κι αυτά πλευρές της πραγματικότητας είναι. Τόσο ζωτικές όσο ο αέρας που αναπνέουμε ή ο σκοπός για τον οποίο ζούμε.
Γι’ αυτό δεν μπορώ να συγκινηθώ με τις «ταινίες της συμφοράς».
Δεν κλαίω ποτέ πάνω από τα συντρίμμια μιας ζωής που κάποιοι επέλεξαν να μας δείξουν φωτογραφικά ως αποκλειστική πραγματικότητα. Συγκινούμαι όμως (εκεί, μέχρι δακρύων) με κάποιους άλλους καλλιτέχνες, ευαίσθητους αλλά ψύχραιμους, που επιλέγουν να μας δείξουν μια πραγματικότητα πιο σύνθετη, πιο διαλεκτική, σε όλες της τις διαστάσεις και, εν τέλει, πραγματικά αληθινή και βαθιά ανθρώπινη.
*σκηνοθέτης, διευθυντής Film Studies BA MA, New York College, Athens
