Πολιτική πατριδογνωσία της Ευρώπης

Οι εκλογές της 26ης Μαΐου 2019, για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, έχουν χαρακτηρισθεί από το σύνολο των ευρωπαϊκών πολιτικών ηγεσιών, ως εξαιρετικά κρίσιμες για το μέλλον της Ευρώπης. Ο πολιτικός ορίζοντας στην Ευρώπη σκοτεινιάζει (οι αναγνώστες μπορούν να ανατρέξουν σε προηγούμενο άρθρο μου γι’ αυτό το θέμα στην «Εφημερίδα των Συντακτών») και μπορεί τα σύννεφα να μην ξαναφέρουν τον ακραιφνή φασισμό, οπωσδήποτε όμως η καταιγίδα της Ακροδεξιάς πλησιάζει.

Το πολιτικό ερώτημα, το οποίο τίθεται, μπορεί να διατυπωθεί ως εξής: Μπροστά στο ιστορικό ενδεχόμενο να μεταμορφωθεί και πάλι, κατά τον 21ο αιώνα, η Ευρώπη σε «σκοτεινή ήπειρο» υπάρχουν κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις οι οποίες αντιστέκονται; Και τι τελικά σημαίνει η μακραίωνη δημοκρατική παράδοση της ελευθερίας και της δικαιοσύνης για μία πολιτική οντότητα όπως είναι η Ευρώπη, η οποία και γέννησε αυτές τις ιδέες και, μέσω των πολιτικών δομών της και των νομικών θεσμών της, τις έχει αναδείξει σε ρυθμιστικές αρχές της σύγχρονης πολιτικής μορφής ζωής;

Στα δύο αυτά θεμελιώδη ερωτήματα θα απαντήσω στη συνέχεια, αφού προηγουμένως αναπτύξω με αναλυτικό τρόπο την πολιτική πατριδογνωσία των επιμέρους ευρωπαϊκών κρατών, τα οποία συγκροτούν τόσο την ευρωζώνη (νομισματική ένωση) όσο και την Ευρωπαϊκή Ενωση (ένωση κρατών στο επίπεδο της μεταπολεμικής συνύπαρξης κρατών και λαών της Ευρώπης). Ενώ εδώ και τριάντα χρόνια (μετά το έτος-τομή 1989) έχουν συντελεσθεί ριζικές αλλαγές και δομικοί μετασχηματισμοί σε όλα τα επίπεδα συγκροτήσεως των ευρωπαϊκών πολιτικών κοινωνιών, αρνούμαστε να χαρτογραφήσουμε έστω στοιχειωδώς αυτές τις αλλαγές και αυτούς τους μετασχηματισμούς.

Μια πρόχειρη εμπειρική ματιά καταγράφει όσα και η καθημερινή πολιτική δημόσια σφαίρα επισημαίνει: πρώτα πρώτα οι τρεις μεγάλες δυνάμεις του 20ού αιώνα: Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία και Γερμανία, στη σημερινή ιστορική συγκυρία, δεν έχουν καμία σχέση με τον παλιό νεωτερικό εαυτό τους. Η Μεγάλη Βρετανία, ως πολιτικό πνεύμα, αισθάνεται ότι ο ιστορικός ρόλος της για να εγκαθιδρυθεί το πολιτικό σύστημα της δημοκρατίας και της ελευθερίας στην ηπειρωτική Ευρώπη έχει κάνει τον ιστορικό κύκλο του (βλ. μεταπολεμική περίοδο) και, μέσω συμφωνίας που έχει υπογράψει με την Ευρωπαϊκή Ενωση (το γνωστό Brexit), αναζητά νέους ιστορικούς δρόμους!

Από την άλλη, η Γαλλία ως ιστορικό πνεύμα, μέσω του οποίου η ανθρωπότητα εν γένει πειραματίζεται σχετικά με την ίδια την «ανθρώπινη κατάσταση», τα τελευταία χρόνια βιώνει νέες κοινωνικές εξεγέρσεις (βλ. το κίνημα των «κίτρινων γιλέκων»), κανένας όμως φιλόσοφος ή στοχαστής δεν μπορεί μέχρι σήμερα να διατυπώσει ένα ερμηνευτικό σχήμα, σχετικά με τις κοινωνικές εξεγέρσεις σε μία κοινωνία (όπως είναι η γαλλική), η οποία, ενώ επεξεργάζεται και ενσωματώνει ιδέες, αιτήματα και πολιτικά προτάγματα, σε ιστορικό-πολιτικό επίπεδο στις μέρες μας, βρίσκεται σε αδιέξοδο. Μήπως αυτό οφείλεται στην τεχνοκρατική πολιτική ηγεσία της υπό τον πρόεδρο Μακρόν;

Οσον αφορά τη Γερμανία, πρέπει να τονισθούν τα εξής: Πρώτον, η Γερμανία συγκροτείται ως θεωρητικό πνεύμα για την Ευρώπη παραδοσιακά. Είναι γνωστή η πολιτικο-φιλοσοφική σύγκρουση Γαλλίας και Γερμανίας εδώ και αιώνες. Και, δεύτερον, όλες οι πολεμικές συγκρούσεις ανάμεσα στις δύο χώρες κατέληγαν στην πολιτική νίκη έναντι του ηττημένου πνεύματος. Τελικά, στη σημερινή πολιτική συγκυρία, η Γερμανία ζει υπό συνθήκες αναζήτησης του συνειδησιακού αυτοπροσδιορισμού της.

Επί τροχάδην οφείλω να περιγράψω τι συμβαίνει σε τρεις επιμέρους περιοχές (κράτη, λαούς) οι οποίες ορίζονται ως κεφάλαια της ευρωπαϊκής πολιτικής γεωγραφίας: πρόκειται για τη Βόρεια Ευρώπη, για την Ανατολική Ευρώπη και για τη Νότια Ευρώπη. Βρισκόμαστε στην αυγή της τρίτης δεκαετίας του 21ου αιώνα και οι χώρες της Βόρειας Ευρώπης σε επίπεδο πνεύματος αισθάνονται ότι διαβιούν στην πολιτική σφαίρα του μεταπολέμου, ενώ στο οικονομικό-υλικό επίπεδο το σύστημα της πολιτικής και της οικονομικής σοσιαλδημοκρατίας έχει καταρρεύσει.

Σε παρόμοιες φαντασιακές αντιφάσεις ζουν και η Ανατολική Ευρώπη και η Νότια Ευρώπη. Επιγραμματικά τονίζω ότι τα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης είναι εκφραστές του σκληρού και άτεγκτου νεοφιλελευθερισμού (βλ. Ουγγαρία, Πολωνία, Τσεχία) και τα κράτη της Νότιας Ευρώπης (βλ. Ελλάδα, Ισπανία, Πορτογαλία) αναγκάστηκαν να γίνουν πολιτικά πεδία πειραματικής εφαρμογής του μοντέλου διακυβέρνησης, σύμφωνα με το οποίο η πολιτική αντικαθίσταται από την τεχνοκρατία.

Μετά απ’ αυτή την αναλυτική παρουσίαση και έκθεση της πολιτικής πατριδογνωσίας των ευρωπαϊκών κρατών η απάντησή μου ως πολιτικού φιλοσόφου στο ερώτημα για το μέλλον της Ευρώπης συνοψίζεται ως εξής: Οσο οι επιμέρους ευρωπαϊκές και πολιτικές κοινωνίες επεξεργάζονται εθνοτικά και ταυτοτικά ζητήματα τόσο η ίδια η Ευρώπη, και ως πολιτική πράξη αλλά και ως οικουμενικό όραμα, καταρρέει. Η τελική φράση μου διατυπώνεται ως εξής: Αγωνιζόμαστε για να μη γίνουν οι ευρωεκλογές της 26ης Μαΐου 2019 ο τάφος της Ευρώπης ως της συνείδησης της ανθρωπότητας (Husserl).

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης