Ο Καιρός της παρηγοριάς του Μικαέλ Φεσέλ μέλλει ίσως να γίνει ένα κλασικό μεταφουκοϊκό φιλοσοφικό έργο. Οπως και η Αρχή της ασφάλειας του Φρεντερίκ Γκρο (που κυκλοφορεί επίσης στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις), εμπνέεται από τις αναλύσεις του Μισέλ Φουκό για να συγκροτήσει το αντικείμενό του, την έννοια ή την ιδέα της παρηγοριάς, ως συστατικό στοιχείο της μοντέρνας διανοητικής ευαισθησίας, αποσπώντας το τόσο από τις αρχαίες όσο και από τις θρησκευτικές (χριστιανικές) συντεταγμένες του.
Η «παρηγοριά», όπως και η «ασφάλεια», ανήκει στα εννοιολογικά θεμέλια μιας –κατά Φουκό– γενεαλογίας της νεωτερικότητας: αυτό θα πει εμφατικά ότι η έννοια δεν έχει στ’ αλήθεια νόημα παρά μόνο από το εσωτερικό της μοντέρνας ρήξης με την κοινότητα, τη γλώσσα, τη φύση και το θείο, τις παραμέτρους δηλαδή που την όριζαν στα παραδοσιακά καθεστώτα αλήθειας και οι οποίες, αν επιχειρείται (και όντως επιχειρείται συχνά) να αναβιώσουν σήμερα, μόνο σαν ολοκληρωτικά και ανορθολογικά τέρατα θα μπορούσαν να υλοποιηθούν για να εκπληρώσουν την πάλαι ποτέ παρηγορητική αποστολή τους.
Ο Φεσέλ χωρίζει το βιβλίο του σε δύο μέρη, τη «Γραμματική» και την «Παρηγοριά των νεωτερικών», με το πρώτο, το οποίο απευθύνεται ενδεχομένως και σε ένα ευρύτερο κοινό, να εκθέτει οιονεί συγχρονικά τις συνιστώσες της παρηγοριάς (αντικείμενο, μέθοδος, διακριτικά γνωρίσματα) και το δεύτερο να συμπυκνώνει το φιλοσοφικοϊστορικό ενδιαφέρον του εγχειρήματός του, αυτή τη μοντέρνα ιδιαιτερότητα στην οποία ο συγγραφέας εμφανίζεται προσηλωμένος.
Τα δύο μέρη όμως επικοινωνούν μεταξύ τους ουσιαστικά, καθώς η εμβέλεια του δεύτερου δεν μπορεί παρά να φωτίζει την παρουσίαση του πρώτου: η παρηγοριά ορίζεται εξαρχής νεωτερικά, με τον τρόπο του Γκέοργκ Ζίμελ, ως ανακούφιση της «οδύνης της οδύνης», και όχι του γυμνού γεγονότος του πόνου ή της απώλειας, πράγμα που σημαίνει ότι μόνο μια ανυποχώρητα μοντέρνα, αναστοχαστική, κριτική ματιά μπορεί να την εκφράσει και να την ικανοποιήσει ως αίτημα, αποφεύγοντας τους σκοπέλους (τις πλάνες) της «συμφιλίωσης», της άρσης της ίδιας της οδύνης, της ολοκληρωμένης ευτυχίας. Από αυτή την άποψη, οι αρχαίοι στωικοί ή ο Αυγουστίνος προβάλλουν ήδη όσο πρέπει moderni, σε συμφωνία με το πνεύμα του Φουκό, ενώ, αντιστρόφως, υπερνεωτερικοί φιλόσοφοι όπως ο Χέγκελ και ο Χάιντεγκερ ελέγχονται για προνεωτερική υποτροπή, ακόμα και παράδοση, τελικά, στις συμφιλιωτικές πλάνες.
Είναι πολλά τα σημεία όπου ο Φεσέλ πιστοποιεί την ευρυμάθειά του, τη φιλοσοφική του κατάρτιση και την ευγλωττία του, και τιμά συγχρόνως τις κατά βάση καντιανές προπαραδοχές της σκέψης του, αναπτύσσοντας την ιδιάζουσα «διακριτικότητα» της μοντέρνας παρηγοριάς με τρόπο αντάξιο ενός Ντεριντά ή ενός Μερλό-Ποντί (και σε αυτά τα σημεία ιδίως το κείμενο υπηρετείται πολύ καλά από την ωραία μετάφραση της Μαριάννας Μαντά).
Και μολονότι θα μπορούσε κανείς να αντιτάξει στο ερμηνευτικό του σχήμα, αντιπαραβάλλοντάς το προπάντων με τα μαθήματα του ύστερου Φουκό για τις απαρχές της νεότερης συνύφανσης υποκειμενικότητας και αλήθειας, ότι υποτιμά τη συμβολή του χριστιανισμού στη συγκρότηση της μοντέρνας παρηγοριάς, υπάρχει ένα άλλο σημείο διαφοράς του –ή και αντίθεσής του– με τη σκέψη του δασκάλου το οποίο αναδεικνύει ίσως καλύτερα τη συνολικότερη αντίληψη του Φεσέλ για τη φιλοσοφική νεωτερικότητα, φέρνοντας επίσης στο προσκήνιο ένα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της μεταφουκοϊκής οπτικής γενικά (της οποίας, όπως είπαμε, ο Φεσέλ δεν είναι ο μόνος εκπρόσωπος).
Σε μια διάσημη αποστροφή του, ο νεαρός ακόμα Φουκό είχε αποπειραθεί την ακόλουθη εξίσωση: «Η τρέλα: η απουσία έργου». Δικαιολογημένα θα έλεγε κανείς ότι για τον Φεσέλ ισχύει απεναντίας η εξίσωση: «Η παρηγοριά: η παρουσία έργου». «Ακριβώς επειδή δεν εγγυάται την ευτυχία», γράφει, «ο πολιτισμός μπορεί να γίνει αντιληπτός ως παρηγοριά» (σελ. 162). Και προσθέτει στοχαστικά: «Αναζητούμε την ευτυχία ή την αλήθεια, και δεν συναντάμε παρά μόνο έργα» (σελ. 164). Εργα πολιτισμού, λόγια, αγγίγματα, ακόμα και «ελαφρώς γελοία» τελετουργικά, όπως η πομπώδης επικήδεια ομιλία ενός ιερέα για την οποία ο Ζαν Ζενέ είχε πει ότι, παραδόξως, του πρόσφερε κάποτε παρηγοριά για τον χαμό του (πρώην αντιστασιακού) κρυφού εραστή του.
Στον ορίζοντα του Φεσέλ, το œuvre, το νοηματοδοτημένο έργο, το πραγματωμένο εμπρόθετο νόημα του οποίου την απουσία ταύτιζε ο Φουκό με την τρέλα ακριβώς για να υπονομεύσει την παρουσία του, ξαναγίνεται κάτι το πολύτιμο, ακόμα και στις φαινομενικά πιο ασήμαντες εκφάνσεις του. Η σκέψη του Φεσέλ επιτελεί έτσι, αρκούντως παρηγορητικά, μια ιστορική αποκατάσταση αυτών που είχε ναρκοθετήσει μερικές δεκαετίες νωρίτερα η φουκωική γενεαλογία της νεωτερικότητας – μια αντιστροφή η οποία είναι συζητήσιμο αν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στις οπωσδήποτε πιο συντηρητικές ορίζουσες της σύγχρονης σκέψης.
Σε κάθε περίπτωση, η εναλλακτική εξήγηση είναι πολύ πιο ανησυχητική: αν, σήμερα, στον «καιρό της παρηγοριάς», χρειάζεται να ανατιμηθεί καθετί στον λόγο της νεωτερικότητας που αμφισβητήθηκε άλλοτε, είναι ίσως γιατί όλα σε αυτόν τον λόγο –και στην πραγματικότητα την οποία δηλώνει– μοιάζουν κυριολεκτικά στο χείλος της καταστροφής.
