Πρόσφατα δημοσιεύθηκε μια σημαντική έρευνα για τις αξίες και τις πεποιθήσεις των Ελλήνων (Διανέοσις, Σεπτέμβριος 2018). Για μια-δυο μέρες, η δημόσια σφαίρα κατακλύστηκε από το μούδιασμα που προκάλεσαν ορισμένα ευρήματα στα οποία αποτυπώνεται η εικόνα μιας κοινωνίας εσωστρεφούς, φοβικής, βαθιά συντηρητικής. Οχι άδικα, αν αναλογιστούμε λ.χ. πόσοι από τους ερωτώμενους απάντησαν ότι δεν θα ήθελαν καν για γείτονές τους τοξικοεξαρτημένα άτομα (70%), ομοφυλόφιλους (33%), μετανάστες (25%).
Η πρώτη σκέψη που έρχεται αντανακλαστικά στον νου είναι ότι βρισκόμαστε σε μια κρίσιμη καμπή: μια γενικευμένη συντηρητικοποίηση των πνευμάτων, που ίσως οφείλεται στην κρίση και τις συνέπειές της, στην αποπτώχευση όχι μόνο των υλικών όρων του βίου αλλά επίσης της πολιτικής ζωής και του κοινωνικού δεσμού.
Και μάλιστα σε μια χώρα που η μυθολογία λέει πως βρίσκεται υπό την «ιδεολογική ηγεμονία της Αριστεράς» και η στατιστική ότι ψηφίζει κατά κανόνα κεντρο-αριστερά· όπου η εν μέσω κρίσης εκτόξευση ενός κόμματος της ριζοσπαστικής Αριστεράς γέννησε σε πολλούς την ψευδαίσθηση μιας ριζοσπαστικοποίησης των Ελλήνων προς τα αριστερά. Αν πράγματι πρόκειται για μια τέτοια καμπή, αποτελεί άραγε άλλη μια ελληνική εξαίρεση;
Ας μη βιαστούμε να απαντήσουμε πριν σκεφτούμε το μοτίβο που διαμορφώνεται πολύ πέρα από τα σύνορά μας: η άνοδος μιας ψήφου διαμαρτυρίας που βρίσκει διέξοδο σε πολιτικές δυνάμεις που απορρίπτουν τα καθιερωμένα πολιτικά συστήματα, εκφράζουν φόβους μπροστά στην παγκοσμιοποίηση ή στις μεταναστευτικές ροές, κηρύττουν την επιστροφή στο έθνος και την εθνική κυριαρχία. Ενα σαρωτικό κύμα που παίρνει διπλή εκδίκηση από τον μεγάλο ιστορικό κύκλο που άνοιξε στα 1960-1970, όταν ο νεοφιλελεύθερος μονεταρισμός και ο συντηρητισμός της Νέας Δεξιάς διασταυρώθηκαν με τις μετα-υλιστικές αξίες μιας προοδευτικής εξατομίκευσης που αναδύθηκε στα «long ’60s» (ατομικά δικαιώματα, οικολογία, φεμινισμός κ.ο.κ.).
Εκτοτε, οι «ρομαντικές ουτοπίες» των τριάντα ένδοξων μεταπολεμικών χρόνων, της σοσιαλδημοκρατικής συναίνεσης και της χειραφέτησης έδωσαν τη θέση τους σε άγριες ατομικές ουτοπίες (Zygmunt Bauman, Carlo Bordoni, Η νεωτερικότητα σε κρίση, Υψιλον, 2017). Η σημερινή άνοδος ενός αντισυστημικού εθνικισμού εδράζεται αφ’ ενός στη διάψευση της υπόσχεσης για εξατομικευμένη ευμάρεια, αφ’ ετέρου σε μια αξιακή συντηρητική παλινόρθωση που στρέφεται ενάντια στην άλλοτε «σιωπηρή επανάσταση» των μετα-υλιστικών αξιών.
Η τάση αυτή γεννήθηκε στους κόλπους της mainstream Δεξιάς ήδη από τη δεκαετία του 1980 ως αντίδραση στην επικράτηση του υπερφιλελεύθερου ριζικού ατομικισμού. Σήμερα μια εκσυγχρονισμένη άκρα/«εναλλακτική» Δεξιά ριζοσπαστικοποιεί τους θεμελιώδεις τόπους της κλασικής συντηρητικής ιδεολογίας (παράδοση, οικογένεια, οργανικό έθνος), προσφέροντας βεβαιότητες σε έναν ρευστό κόσμο: εθνική αναδίπλωση, απομονωτισμός, ξενοφοβία, αντισημιτισμός, ισλαμοφοβία.
Η μικρή μας χώρα δεν είναι εξαίρεση· πολύ χειρότερα συμβαίνουν στην καρδιά του «ελεύθερου κόσμου», στις ΗΠΑ του Τραμπ ή σε Ιταλία, Γαλλία, Αυστρία, Γερμανία, Ουγγαρία, Πολωνία, Τσεχία, με την ακροδεξιά «διεθνή» να ετοιμάζεται να αντεπιτεθεί στις ευρωεκλογές του 2019 – για να μην αναφερθούμε στα αυταρχικά καθεστώτα Ρωσίας, Κίνας, οσονούπω Βραζιλίας. Ο άνεμος μιας συντηρητικής-εθνικιστικής παλινόρθωσης φυσάει άραγε ακαταμάχητος;
Ας μην παραδοθούμε στον ντετερμινισμό, οι κοινωνίες είναι ευτυχώς πιο πολύπλοκες. Για να επιστρέψουμε στο δικό μας αξιακό υπόβαθρο, είναι λιγότερο μονολιθικό απ’ ό,τι παρουσιάστηκε. Σύμφωνα με την ίδια έρευνα, οι Ελληνες δεν ενδίδουν στον πειρασμό του αυταρχισμού· δείχνουν αυξημένη εμπιστοσύνη στους θεσμούς της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και απορρίπτουν εξίσου κυβερνήσεις τεχνοκρατών (71%), θεοκρατικά (83%) και αυταρχικά-προσωποκεντρικά καθεστώτα (89%).
Θεωρούν ακόμη ότι βασικές παιδαγωγικές αξίες είναι οι καλοί τρόποι (77%) και η εργατικότητα (74%) και πολύ λιγότερο η θρησκευτική πίστη (33%). Η πλειονότητα απορρίπτει το ασυμβίβαστο της μητρότητας με την εργασία και την υπεροχή των ανδρών έναντι των γυναικών. Και αν το 70% πιστεύει ότι οι Ελληνες θα πρέπει να προτιμώνται στις θέσεις εργασίας, επίσης κατά 70% συμφωνούν με την παροχή ασύλου και την υποδοχή ανθρώπων που αναζητούν καλύτερες συνθήκες ζωής – παρότι την ίδια στιγμή η πλειονότητα βρίσκει ότι οι μετανάστες αυξάνουν την εγκληματικότητα και την ανεργία.
Και ενώ, όπως συμβαίνει διαχρονικά, εμπιστεύονται πολύ περισσότερο τις ένοπλες δυνάμεις (80%), την αστυνομία (70%), την Εκκλησία (65%), απ’ ό,τι τα κόμματα (7%) ή τα μίντια (14%), ωστόσο ο θεσμός με τον υψηλότερο δείκτη εμπιστοσύνης είναι τα δημόσια Πανεπιστήμια (82%), που παρότι συμπιέζονται ανάμεσα σε «ρωμαλέα φοιτητικά κινήματα» και φαντασιώσεις μιας φτηνής «αριστείας», παραμένουν ταυτισμένα στο συλλογικό φαντασιακό με την κοινωνική κινητικότητα και τις προοδευτικές ιδέες.
Το αξιακό υπόστρωμα της ελληνικής κοινωνίας είναι ακόμη αρκετά αντιφατικό για να προβλέψουμε ποιοι από τους διεθνείς ανέμους θα το παρασύρουν. Το ίδιο και οι πολιτικές της επιλογές. Ας μην παραβλέπουμε όμως ένα προειδοποιητικό σήμα. Καθ’ όλη τη διάρκεια της ελληνικής κρίσης, η Ακρα Δεξιά ήταν η μόνη πολιτική δύναμη παρούσα σε όλες τις κυβερνήσεις: από την «ανίερη» συμμετοχή του ΛΑΟΣ στην κυβέρνηση Παπαδήμου και τη μεταπήδηση στελεχών του σε κομβικές θέσεις στη Ν.Δ. μέχρι την αντιμνημονιακή σύμφυση του ΣΥΡΙΖΑ με τους ΑΝ.ΕΛΛ. Για το πόσο εδραιωμένες είναι αυτές οι αξιακές και πολιτικές υποδοχές, στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, θα χρειαστεί να επανέλθουμε.
Από τις εκδόσεις Πόλις κυκλοφορεί το βιβλίο του «Ευρωκομμουνισμός. Από την κομμουνιστική στη ριζοσπαστική ευρωπαϊκή Αριστερά»
* πολιτικός επιστήμονας
