Η αρχιτεκτονική και η ποίηση

«Κάθε μεγάλος αρχιτέκτονας είναι αναγκαστικά ένας μεγάλος ποιητής. Πρέπει να είναι ένας μεγάλος αυθεντικός ερμηνευτής του χρόνου του, της μέρας του, της εποχής του»

F.L. Wright, (2017), An Organic Architecture, the architecture of democracy, Lund Humhries, London

Εάν ακολουθήσουμε την παραπάνω συλλογιστική του σημαντικού αυτού δασκάλου, τότε ο θεσμός της Μπιενάλε αποτελεί όχι απλά μια ανθολόγηση αρχιτεκτονημάτων αλλά ένα σημαντικό σημείο ελέγχου της σχέσης αρχιτεκτονικής και ποίησης αλλά και το κατά πόσο η πρώτη εγκολπώνει και αναδιατυπώνει την εποχή της και τα προβλήματα αυτής στην πόλη και στο ευρύτερο περιβάλλον.

Γιατί όμως αυτό είναι σημαντικό; Η απάντηση θα μπορούσε ίσως να δοθεί από την παρέμβαση του Πραξιτέλη Κονδύλη (Α31 Architecture) στη Μεταμόρφωση και συγκεκριμένα από τις ακανόνιστες οπές στις πλάκες του εμφανούς σκυροδέματος οι οποίες, όπως εκείνες του Lucio Fontana, ανοίγουν νέες οπτικές/διαφυγές στην κανονικότητα. Ο ρόλος λοιπόν του αρχιτέκτονα συνδιαμορφώνεται από την εποχή του την οποία μπορεί με τη σειρά του να επικαθορίσει όπως ο Franco Gehry με το εμβληματικό μουσείο Guggenheim στο Μπιλμπάο.

Η 9η Μπιενάλε Νέων Ελλήνων Αρχιτεκτόνων, που ολοκληρώνεται σε δύο εβδομάδες στο Μουσείο Μπενάκη, είναι ένα επίτευγμα του Ελληνικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής καθώς η πολύπλευρη κρίση, που βρίσκεται σε εξέλιξη, δυσχεραίνει ιδιαίτερα τέτοιες εκδηλώσεις.

Η πενταμελής κριτική επιτροπή που αποτελείται από τον Πρόεδρο του Ε.Ι.Α., Ηλία Κωνσταντόπουλο και τους αρχιτέκτονες, Κωνσταντίνα Κάλφα, Θεώνη Ξάνθη, Πάνο Τσακόπουλο και Κώστα Τσιαμπάο επέλεξε έργα ανομοιογενή που μεταθέτουν την προσοχή από το υποκείμενο στο αντικείμενο αλλά και το αντίστροφο, αναγκαστικές αυτοαναφορικότητες και σχεδιαστικές ακροβασίες που έχουν ως κοινό υπόστρωμα μια σχεδιαστική αρτιότητα και μια εκφραστική πληρότητα που ακολουθεί, επάξια πια, τις μπιενάλε του εξωτερικού. Τι γίνεται όμως με την ουσία;

Η παγκόσμια κρίση της καπιταλιστικής δυσαρμονίας που επηρεάζει την οικονομία και αναγκαστικά καθορίζει τον χρόνο, τις σχέσεις και τις ποιότητες, μεταλλάζει το εδαφικό περιβάλλον και τον αστικό χώρο και επιβάλει μια αρχιτεκτονική κενότητα (άδεια καταστήματα, ερειπωμένα κτίρια, κ.λπ.) καθώς η σημασία έχει μετατοπιστεί σε μεγάλο βαθμό στον δημόσιο χώρο ως πεδίο σημασιοδότησης των εκλιπόντων βαθμών ελευθερίας της κοινωνίας (ενδεικτική η ελληνική συμμετοχή στη φετινή Μπιενάλε Βενετίας με επιμελητές τους: Χριστίνα Αργυρού και Ryan Neiheiser). Η μετατόπιση αυτή αναδεικνύει την πολιτική σημασία της αρχιτεκτονικής που προβάλλεται στη φόρμα, ενσαρκώνεται στη δομή και αποτυπώνεται στην πόλη όπως γράφει η Yaneva[1].

Οι συμμετοχές της 9ης Μπιενάλε προσπαθούν να απεκδυθούν την εξουσιαστική φύση της αρχιτεκτονικής είτε με την απόρριψη του γιγαντισμού που έχει μάλλον παρέλθει, είτε με βελτιστοποίηση της χρήσης της τεχνολογίας και της καινοτομίας στην πιο ευρεία εκδοχή της που μεθερμηνεύεται σε αρχιτεκτονήματα πιο μικρά και κυρίως πιο «έξυπνα» (βλ. Ε. Σοπέογλου, Αλ. Κιτρινιάρης, Β. Ντόβρος, Α. Γαρεφαλάκη). Κυρίως όμως με όρους που τα προηγούμενα χρόνια δεν ήταν τόσο σε χρήση όπως μετατροπή (Κ. Πυλιώτης), ανάπλαση (Ν. Χατζημιχάλης, Γ. Γιαννούτσος με Η. Γεωργακόπουλο), επανάχρηση (Α. Τριχώνας, Μ. Κιούρτη), αποκατάσταση (Δ. Θέμελης), αναδιαμόρφωση (Μ. Ηλιάκης με Μ. Ρεμούνδου), συμβίωση (Α. Δημητρακόπουλος, Λ. Παπαλαμπρόπουλος με Γ. Συριοπούλου).

Σίγουρα η μετάφραση των αναγκών σε κτισμένη μορφή είναι δύσκολη όπως και η διαφυγή από τον εγκλωβισμό της κανονιστικής αρχιτεκτονικής και των δυσκολιών της καθημερινότητας, γι’ αυτό πρέπει να είμαστε επιεικείς στην κρίση μας. Δεν μπορούμε να είμαστε βέβαια το ίδιο επιεικείς με την κρατική βούληση που δεν κάνει ό,τι θα μπορούσε για τη βελτίωση της ποιότητας του δομημένου περιβάλλοντος και εδώ προσυπογράφω την κριτική του Ηλία Κωνσταντόπουλου.

Ας κρατήσουμε την ποίηση (δηλαδή την αισθητική της ευαισθησίας) της αρχιτεκτονικής και ας εισέλθουμε στη διαφυγή που μας προτείνει.

[1] Albena Yaneva, (2017), Five ways to make architecture political. An Introduction to the Politics of Design Practice, Bloomsbury Publishing, London

* δρ Αρχιτεκτονικής ΕΜΠ