Κατά δογματικών

kant.jpg

Ιmmanouel Kant «Η διένεξη με τον Eberhard» Μετάφραση: Χάρης Τασάκος Printa, 2017 Σελ. 128

Τι επικαιρότητα θα μπορούσε να έχει μια έριδα σαν αυτήν που έφερε αντιμέτωπο τον Ιμάνουελ Καντ με τον Γιόχαν Αουγκουστ Εμπερχαρντ στην αυγή της φιλοσοφικής νεωτερικότητας, με επίδικο αντικείμενο τις έμμονες αξιώσεις της δογματικής μεταφυσικής απέναντι στη «Μέδουσα» (κατά Καντ) της κριτικής φιλοσοφίας;

Παραδόξως, δεν δυσκολεύεται κανείς να διαπιστώσει ότι ο νεότερος δογματισμός είναι μια αιώνια μόδα: παραμένει ισχυρός μέχρι σήμερα, κατ’ εξοχήν στη σφαίρα που του αρμόζει και στην οποία διέπρεπε ο αντικαντιανός θιασώτης του, ο Εμπερχαρντ, στα τέλη του 18ου αιώνα: της εκλαϊκευμένης φιλοσοφίας (που στις μέρες μας δεν διακονείται φυσικά τόσο στον λόγιο Τύπο όσο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης…), της οποίας πάγιο ζητούμενο είναι η διάσωση κάποιας «ορθολογικής» θεολογίας όταν το αμιγώς θεολογικό ιδίωμα έχει χάσει την πέρασή του.

Πνευματώδης δημοσιολόγος ήδη από τη λεγόμενη προκριτική περίοδό του, ο Καντ, σε αυτό το πολεμικό κείμενο με τον απολαυστικό τίτλο «Περί μιας ανακάλυψης σύμφωνα με την οποία κάθε νέα κριτική του καθαρού λόγου θα καθίσταται περιττή λόγω μιας παλαιότερης», στήνει μια κανονική αντιδικία με όλους τους θεματοφύλακες της ευσέβειας που εμπνέονται από (και διαστρεβλώνουν) τον Λάιμπνιτς, δρώντας μέσα από περιοδικά στα οποία εξέχουσα θέση έχει «μια διατριβή περί της λογικής αλήθειας, την οποία διαδέχεται άμεσα μια συμβολή στην ιστορία της γενειάδας και κατόπιν ένα ποίημα» (σελ. 16), και αναπτύσσοντας επιχειρήματα που, όπως συνιστούσε ο Κοϊντιλιανός, «αν δεν μπορούν να επιβληθούν επειδή είναι σπουδαία, θα επιβληθούν επειδή είναι πολυάριθμα: αν όχι όπως ο κεραυνός, όπως το χαλάζι» (σελ. 19).

Βρίσκει λοιπόν τη σπάνια ευκαιρία να αντιπαραθέσει μια πυκνή σύνοψη της ίδιας της Κριτικής του καθαρού λόγου στους μεταφυσικούς της εποχής που συνέχιζαν να συγχέουν τις λογικές με τις υπερβατολογικές έννοιες, την τυπική με την αντικειμενική γνώση, με απώτερο σκοπό να παρεισαγάγουν υπεραισθητά όντα στην αισθητή εμπειρία, τις δομές γνώσης της οποίας θέλησε να ορίσει άπαξ διά παντός ο κριτικισμός. Τον Καντ ενοχλεί ιδιαιτέρως η κατάχρηση των επιχειρημάτων εξ αυθεντίας και της βιβλιογνωσίας από τους δογματικούς: στη φιλοσοφία δεν υπάρχουν κλασικοί, δηλώνει απερίφραστα (σελ. 66), και κάλλιο να μην ασχολείται κανείς με την ιστορία της φιλοσοφίας αν πρόκειται να αποδώσει στους παλαιότερους φιλοσόφους «καθαρές ανοησίες» επειδή «δεν μαντεύει τις προθέσεις τους» και δεν θέλει να προσπαθήσει να «αντιληφθεί τι ήθελαν να πουν» (σελ. 117).

Χρειάζεται ασφαλώς μια ορισμένη εξοικείωση με τη φημισμένη ως «δύσκολη» καντιανή ορολογία για να μπορέσει κανείς να παρακολουθήσει την εκτύλιξη της επιχειρηματολογίας του φιλοσόφου, δηλαδή αυτή τη «βίαιη» μέθοδο επί το έργον. Η απόδοση του Χάρη Τασάκου, έμπειρου μεταφραστή πολλών έργων του Καντ, παρακολουθεί με ακρίβεια το καντιανό κείμενο χωρίς να το «απλοποιεί», πράγμα που θα πει ότι εγγυάται την ορθή κατανόησή του αν αποφασίσει κανείς να του δώσει τη δέουσα προσοχή. Συγχρόνως, επιστρατεύει γλωσσικές και μεταφραστικές συμβάσεις που ρίχνουν απρόσμενο φως στην ιδιαίτερη θέση στην οποία τοποθετείται εδώ ο Καντ.

Μόνο ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: μεταφράζει το ρήμα vernünfteln («επιχειρηματολογώ», η απόδοση του ρητορικού και δικανικού όρου ratiocinari στον γερμανικό Διαφωτισμό, που μοιραία, λόγω της προέλευσής του, έχει κατά κανόνα τις αρνητικές συνδηλώσεις της «εκλογίκευσης» τόσο στον Καντ και τους επιγόνους του όσο και σήμερα), το οποίο εδώ χρησιμοποιείται κατ’ εξαίρεση θετικά από τον Καντ, με την ερεθιστική περίφραση «εισάγω σοφιστικά».

Ο Καντ ζητά απ’ όσους δεν χρησιμοποιούν την κριτική μέθοδο (τον Εμπερχαρντ και άλλους) τουλάχιστον να «εισάγουν σοφιστικά» («λογικώς και κενώς», θα το έθετε ο Αριστοτέλης) την παράσταση του Απλού στην εποπτεία ως θεμέλιό της, προσεγγίζοντας έτσι την υπερβατολογική θεμελίωση αισθητικότητας και νόησης στις κοινές συνθήκες δυνατότητας και των δύο.

Ζητά εν τέλει ως κριτική προπαίδεια, εν είδει νοερού πειράματος, κάτι εύλογο, αν όχι και «έλλογο» (ο καντιανός «λόγος» είναι βέβαια Vernünft), αλλά τεχνητό για τον κριτικό και σκανδαλιστικό για τον παραδοσιακό ορθολογισμό, τα κριτήρια του οποίου καταδέχεται ωστόσο να τηρήσει – όχι τυχαία, η αγγλική μετάφραση του Χένρι Αλισον αποδίδει το vernünfteln ως construe, «διερμηνεύω» ή «συντάσσω», σε συμφωνία με τον ιδεατό καντιανό ιστορικό της φιλοσοφίας που θα όφειλε να «μαντεύει» τις προθέσεις των παλαιών φιλοσόφων και να τους σώζει με αυτόν τον τρόπο από τις δουλικά πιστές, «κυριολεκτικές» αναγνώσεις, με τις οποίες η ιστορία της φιλοσοφίας μετατρέπεται σε μια σειρά από κατηχήσεις «κλασικών» αυθεντιών.

Γιατί τέτοια είναι η καντιανή «σοφιστική» προτροπή που αντιπαρατίθεται στον νεότερο δογματισμό: έκφραση της αυτονομίας της σκέψης την οποία κήρυσσε το πρόταγμα του Διαφωτισμού, έχει ασπαστεί μεν την πλατωνική και αριστοτελική κριτική της αρχαίας σοφιστικής, αλλά δεν έχει εκχωρήσει τη μαχητική, αγωνιστική διάσταση του σκέπτεσθαι σε μια αμφίβολης εγκυρότητας φιλοσοφία που προπάντων θα ήθελε να συστηματοποιηθεί από καθέδρας για να βάλει τάξη στην «αναρχία που επικρατεί αναπόφευκτα στον φιλοσοφούντα λαό επειδή αναγνωρίζει ως μοναδικό του ηγεμόνα ένα αθέατο πράγμα, τον Λόγο» (σελ. 111).

Το κόμμα (αυτής) της τάξης βασίζεται κατά τον Καντ στην κατίσχυση της ετερονομίας, που «εμπόδισε μέχρι σήμερα τη δημιουργία ενός σταθερού πολιτεύματος και θα εξακολουθήσει να αποτελεί εμπόδιο για αρκετό διάστημα» (ό.π.). Πράγματι, το εμπόδιο καλά κρατεί.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας