Η διπλή κληρονομιά του Μαρξ

Στέφανο Πετρουτσιάνι
Συμπληρώνονται φέτος διακόσια χρόνια από τη γέννηση του Καρλ Μαρξ (1818-1883).

Ο Στέφανο Πετρουτσιάνι, καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο La Sapienza της Ρώμης, διηύθυνε και επιμελήθηκε την έκδοση του τρίτομου συλλογικού έργου Storia del marxismo (Carocci 2015).

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα της συμβολής του Πετρουτσιάνι στον πρώτο τόμο αυτού του έργου.

Η επίδραση που άσκησε ο Καρλ Μαρξ στην ιστορία του 19ου και του 20ού αιώνα ήταν τόσο ισχυρή ώστε να μην μπορεί να συγκριθεί με εκείνη κανενός άλλου στοχαστή. Μόνον οι ιδρυτές των μεγάλων θρησκειών άφησαν στην ιστορία του κόσμου μια κληρονομιά μεγαλύτερη και μονιμότερη από εκείνη που οφείλουμε στον Μαρξ.

Για να κατανοήσουμε όμως το είδος της επίδρασης που άσκησε η μορφή του Μαρξ στην ιστορία του καιρού του και στη μεταγενέστερη ιστορία, χρειάζεται να εστιάσουμε σε μια πλευρά που συμβάλλει μαζί με άλλες στον καθορισμό της μοναδικότητάς του: η δραστηριότητα του Μαρξ χαρακτηρίστηκε από το γεγονός ότι αυτός υπήρξε ταυτόχρονα ένας στοχαστής και ένας πολιτικός ηγέτης και οργανωτής, και μάλιστα εξαιρετικά υψηλού επιπέδου και στα δύο αυτά πεδία.

Αξιολογότατη υπήρξε η απήχηση που είχαν οι θεωρίες του στην κοινωνική, φιλοσοφική και ιστορική σκέψη, αλλά ακόμη μεγαλύτερη, αν και όχι άμεση, υπήρξε η επίδραση που άσκησε στη μεταγενέστερη ιστορία η δραστηριότητά του ως πολιτικού ηγέτη (από τη συγγραφή του Μανιφέστου του Κομμουνιστικού Κόμματος ώς την ίδρυση της Πρώτης Διεθνούς).

Βέβαια, μια διπλή διάσταση αυτού του τύπου δεν ανήκει μόνο στον Μαρξ. Μπορούμε να τη βρούμε και σε μεγάλους ηγέτες που υπήρξαν ανταγωνιστές του, από τον Προυντόν ώς τον Ματσίνι και τον Μπακούνιν.

Στον Μαρξ όμως οι δύο διαστάσεις, εκείνη της θεωρητικής θεμελίωσης και εκείνη του πολιτικού οράματος, πετυχαίνουν μια δύναμη που λείπει από αυτούς τους, σημαντικούς ωστόσο, ανταγωνιστές του.

Στο πεδίο της πολιτικής οργάνωσης, από τη δραστηριότητα του Μαρξ προέκυψαν πράγματι, μέσα στον χρόνο και μέσα από πολύπλοκες μεσολαβήσεις, τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα και έπειτα τα κομμουνιστικά κόμματα, που επηρέασαν τόσο πολύ την ιστορία του εικοστού αιώνα.

Στο θεωρητικό πεδίο όμως ο Μαρξ επηρέασε, και συνεχίζει να σημαδεύει ακόμη και σήμερα, ένα αξιοσημείωτο τμήμα της κουλτούρας που αναπτύχθηκε μετά από αυτόν.

Μια όψη αυτής της διπλής κληρονομιάς του Μαρξ υπήρξε ακριβώς εκείνο που συνηθίζουμε να ορίζουμε ως «μαρξισμό». Ακόμη και η πολιτική-πολιτιστική πραγματικότητα που ορίζεται με αυτόν τον όρο υπήρξε κάτι αρκετά ασυνήθιστο, επειδή είχε διπλό χαρακτήρα: από τη μια μεριά ήταν ένα πολιτιστικό ρεύμα λιγότερο ή περισσότερο έντονα παρόν στα διάφορα επιστημονικά πεδία, ενώ από την άλλη ήταν και η «καταστατική» αναφορά κομμάτων και πολιτικών οργανώσεων (σοσιαλιστικών ή κομμουνιστικών)· με συνέπεια οι συζητήσεις για τον μαρξισμό από μιαν άποψη να αναπτύσσονται ως ένας ελεύθερος πνευματικός διάλογος, ενώ από μιαν άλλη άποψη να αποτελούν στοιχείο της πολιτικής πάλης μεταξύ τάσεων και ομάδων στους κόλπους του εργατικού κινήματος και των κομμάτων του.

Ποια σχέση υπάρχει όμως ανάμεσα στη σκέψη του Μαρξ και τον «μαρξισμό»; Μια πρώτη πλευρά που πρέπει να πάρουμε υπόψη μας, αν θέλουμε να σκεφτούμε γι’ αυτό το ζήτημα, είναι το ότι η γνώση και η διάδοση του έργου του Μαρξ, στη διάρκεια της ζωής του και στα αμέσως επόμενα χρόνια, υπήρξε πολύ περιορισμένη. Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε ότι, σχετικά με αυτό το θέμα, αναδύεται ένα είδος αντίφασης.

Αυτός που έγινε η πηγή έμπνευσης ενός «ισμού», δηλαδή κάποιου πράγματος που συνεπάγεται αναπόφευκτα έναν ορισμένο δογματισμό, είχε μια πολύ κριτική και προβληματική σχέση με το έργο του.

Πολλά από τα γραπτά του ο Μαρξ τα άφησε απλώς ανέκδοτα, προς χαρά εκείνων που θα τα ανακαλύψουν ή θα τα δημοσιεύσουν σαράντα ή πενήντα χρόνια μετά τον θάνατό του.

Και στα ανέκδοτα ανήκουν τα περισσότερα από τα κείμενα γύρω από τα οποία αναπτύχθηκε η μαρξιστική συζήτηση με αφετηρία τη δεκαετία του 1920: όσο ζούσε, ο Μαρξ δεν δημοσίευσε ούτε την Κριτική της εγελιανής φιλοσοφίας του δημόσιου δικαίου (που γράφτηκε το 1843) ούτε τα λεγόμενα Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα του 1844.

Οχι μόνον αυτά, αλλά εγκατέλειψε στη σοφίτα, στην καταστροφική κριτική των ποντικών, ακόμη και εκείνο που ήταν ένα αληθινό βιβλίο, γραμμένο με τη συνεργασία του Ενγκελς, τη Γερμανική ιδεολογία· ένα κείμενο που σίγουρα δεν μπορεί να παραγνωριστεί, δεδομένου ότι σε αυτό βρίσκεται η πρώτη και ευρύτερη σκιαγράφηση της «υλιστικής αντίληψης της ιστορίας».

Από μια πελώρια ποσότητα χειρογράφων που αφορούν την κριτική της πολιτικής οικονομίας ο Μαρξ δημοσίευσε ελάχιστα· ουσιαστικά μόνον το πρώτο βιβλίο του Κεφαλαίου (το 1867) και εκείνη την αρχική διατύπωση των πρώτων μερών αυτού του έργου που είναι η Κριτική της πολιτικής οικονομίας (1859).

Το έργο Βασικές γραμμές της κριτικής της πολιτικής οικονομίας (γνωστό και ως Grundrisse), το τόσο σημαντικό για τη μαρξιστική συζήτηση των τελευταίων δεκαετιών του εικοστού αιώνα, έγινε γνωστό μόνο μετά την έκδοση που έγινε στην Ανατολική Γερμανία το 1953.

Οπως όμως ορθά παρατηρούσε ο Ενγκελς μνημονεύοντας τον φίλο του, δεν μπορούμε να μιλάμε για τον Μαρξ παραγνωρίζοντας την άλλη πλευρά της προσωπικότητάς του, εκείνη του αγωνιστή και πολιτικού ηγέτη: «Γι’ αυτόν η επιστήμη ήταν μια κινητήρια δύναμη της ιστορίας, μια επαναστατική δύναμη. Γιατί ο Μαρξ ήταν πριν απ’ όλα επαναστάτης».

Σε όλη του τη ζωή, αν και με κάποιες διακοπές, ο Μαρξ υπήρξε ένας αγωνιστής και ένας πολιτικός ηγέτης, αλλά κυρίως, όπως έγραφε ο Ενγκελς, ένας μαχητής που πάλευε για να επικρατήσουν οι απόψεις του τόσο προς τα έξω όσο και στο εσωτερικό των οργανώσεων στις οποίες ανήκε.

Ως πολιτικός, ο Μαρξ ανέπτυξε μιαν ορισμένη αντίληψη της πάλης και της χειραφέτησης της εργατικής τάξης, που συγκρουόταν σαφώς με εκείνες που προτείνονταν από πολλούς ηγέτες με τους οποίους αυτός αναμετρήθηκε σε σαράντα χρόνια πολιτικής πάλης: από τον Προυντόν ώς τον Λασάλ, από τον Ματσίνι ώς τον Μπακούνιν.

Η πιο σαφής από τις πολιτικές επιλογές του Μαρξ είναι η θέση σύμφωνα με την οποία δεν υπάρχει σωτηρία μέσα από τη βελτίωση του υπάρχοντος κοινωνικού συστήματος, αλλά μόνον μέσα από την ανατροπή του, δηλαδή μέσα από την άρνηση των πυλώνων πάνω στους οποίους βασίζεται η οικονομία του, της ατομικής ιδιοκτησίας των παραγωγικών πόρων και της εμπορευματοποίησης των αγαθών και της εργασίας.

Για την αντιρεφορμιστική και επαναστατική επιλογή ο Μαρξ δεν αμφέβαλλε ποτέ και αυτό τον διαχωρίζει τόσο από άλλους σοσιαλιστές του καιρού του όσο και από εκείνους οι οποίοι, μολονότι εκκινούν από τα επιτεύγματά του, τα στρέφουν προς μιαν εξελικτική ή βελτιωτική κατεύθυνση.

Στην πνευματική διαθήκη του Μαρξ ανήκουν οργανικά οι πολεμικές που, στα τελευταία χρόνια της ζωής του, αυτός κατηύθυνε εναντίον της μετριοπαθούς πτέρυγας της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας, του μεγάλου κόμματος που, επηρεασμένο έντονα από τη θεωρία του, άρχιζε ωστόσο σε ορισμένες συνιστώσες του να της δίνει μια ρεφορμιστική ή «ρεβιζιονιστική» ερμηνεία.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας