Επίγνωση και πάθος

skala.jpg

Σκάλα Μ. ΦΑΪΣ

Καθώς προχωρούσα στην ανάγνωση του μυθιστορήματος «Ο Στόουνερ» του Αμερικανού συγγραφέα Τζον Γουίλιαμς, από τις εκδόσεις Gutenberg και τη σειρά Aldina, σκεφτόμουν τον Τζόζεφ Γουέιν, τον ήρωα ενός άλλου μεγάλου μυθιστορήματος της αμερικανικής λογοτεχνίας, του «Σ’ έναν άγνωστο Θεό», του νομπελίστα συγγραφέα Τζον Στάινμπεκ.

Ο Στόουνερ δεν εκτίμησε τη γη, δεν την κυνήγησε, δεν την είχε μέσα του. Ο Τζόζεφ Γουέιν, αντίθετα, έκανε τα πάντα για τη γη, για να την αποκτήσει και για να κυριαρχήσει πάνω της.

Ο Στόουνερ παράτησε τις σπουδές του στη Γεωπονική και ακολούθησε μαθήματα στη Φιλοσοφία και την Αγγλική Λογοτεχνία για να γίνει τελικά καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Κολόμπια στο Μιζούρι.

Η σχέση του με τη γη ήταν προγονική. Μετά τον θάνατο του πατέρα του έπιασε έναν στεγνό σβόλο χώμα, από το χωράφι που ο τελευταίος πέρασε όλη του τη ζωή, σαν να ιερουργούσε βαθιά μέσα στη νύχτα μια τελετή μνήμης αποτίοντας τον δικό του φόρο τιμής στον νεκρό.

John Williams  «O Στόουνερ»  Μετάφραση: Αθηνά Δημητριάδου  Επίμετρο: Αρη Μπερλή  Gutenberg, 2017  Σελ. 416. John Williams «O Στόουνερ» Μετάφραση: Αθηνά Δημητριάδου Επίμετρο: Αρη Μπερλή Gutenberg, 2017 Σελ. 416 |

Στα χρόνια των σπουδών του, πέρασε από την επικράτεια του χώματος, της γης, των ριζών και της καστανής ύλης, στην επικράτεια του λόγου και του πνεύματος. Ο Τριστάνος και η όμορφη Ιζόλδη, ο Πάολο και η Φραντζέσκα, η Ελένη και ο ζωηρός Πάρις φανερώνονταν στις στιγμές ανάπαυλας, σαν μια ιδιότυπη οραματική λογοτεχνική Νέκυια, κι εκείνος γινόταν κοινωνός τους, μ’ έναν τρόπο που ποτέ δεν θα ήταν με τους συμφοιτητές του ή με όλους αυτούς που βρίσκονταν με διάφορους ρόλους στο πανεπιστήμιο.

Η «εκτός χρόνου» αίσθηση του Στόουνερ, που ξεκίνησε από τις σπουδές του στη λογοτεχνία και από τότε που άκουσε τον μέντορά του, τον Αρτσερ Σλόουν, να του μιλάει για το εβδομηκοστό τρίτο σονέτο του Σέξπιρ, είναι η υπαρξιακή του κατάσταση.

Το «εκτός χρόνου» του Στόουνερ δεν είναι η ρήξη με την πραγματικότητα, αλλά η πλήρης εποπτεία της πραγματικότητας που τη θεάται από ψηλά. «Τώρα πια είχε επίγνωση του εαυτού του με έναν τρόπο πρωτόγνωρο».

Ανήκει στον χώρο του πανεπιστημίου αλλά διαφορετικός από τους υπόλοιπους. Δεν ικανοποιείται από τις παραδοσιακές μεθόδους διδασκαλίας και γρήγορα αποστασιοποιείται από αυτές, οδηγούμενος από την αγάπη του για τη λογοτεχνία σ’ έναν προσωπικό τρόπο έκφρασης βασισμένο στο συναίσθημα.

Δεν εμπιστεύεται τη δύναμη της γνώσης αυτής καθ' εαυτήν. Αντιλαμβάνεται ότι η ανθρώπινη μικρότητα, η ιδιοτέλεια και η μωροφιλοδοξία αναχαιτίζουν κάθε μορφή γνώσης. Και όλα αυτά στην αρχή του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, όταν ο Στόουνερ ταλανιζόταν αν θα έπρεπε να καταταγεί ή όχι.

Η ροή των επεισοδίων της ζωής του Στόουνερ κυλά με τη δραματική επίγνωση των γεγονότων που γίνονται για κάποιο λόγο. Ο γάμος του με την αταίριαστη μαζί του και σχετικά αντιπαθητική Ιντιθ, η γέννηση του παιδιού τους, η ολοκλήρωση της διδακτορικής του διατριβής.

Αργότερα ο θάνατος του Αρτσερ Σλόουν, η αντικατάστασή του από τον Χόλις Λόμαξ, τη μυστηριώδη αυτή καθηγητική φιγούρα και εχθρό του Στόουνερ μέχρι το τέλος, η έκδοση του βιβλίου του και η προαγωγή του σε επίκουρο. Οι καταστάσεις περιγράφονται γραμμικά.

Ο Γουίλιαμς περιβάλλει την αφήγηση με τη θλιβερή μονοτονία που επιβάλλουν οι κανόνες της ζωής, κάτω από τα δεσμά των οποίων ο Στόουνερ δείχνει να είναι υποταγμένος με μια σιωπηλή θλίψη διαρκείας.

Κάτι μου δείχνει όμως ότι η φαινομενική αδράνεια του Στόουνερ είναι και η μεγάλη του αρετή. Πολλές φορές μέσα στο κείμενο ο Γουίλιαμς χρησιμοποιεί τα γνωσιακά ρήματα όπως «ήξερε», «είχε επίγνωση» ή «το περίμενε».

Ο Στόουνερ είναι κατά βάθος ένας εσωτερικός μονόλογος με το περιβάλλον του· ένα βουητό από περιστάσεις που εναλλάσσονται και απαλλάσσει η μία την άλλη από το βάρος της ευθύνης.

Το δημιούργημα του Γουίλιαμς δεν αναγνωρίστηκε στην εποχή του (εκδόθηκε το 1965 στην Αμερική) γιατί ήταν η εποχή των κινημάτων και των ευθυνών. Πώς να μπορέσει να σταθεί σε μια εποχή που ζητούσε αλλαγές και επαναστάσεις, ένας λογοτεχνικός ήρωας που φαίνεται ότι καταλύεται ανήμπορος από μια ασήμαντη ζωή; Φαίνεται.

Γιατί ούτε η ζωή του ήταν ασήμαντη ούτε αφέθηκε σ’ αυτήν. Ο Στόουνερ είναι αυτό το βαθύ βίωμα του χρόνου που άνθρωποι σαν αυτόν το κουβαλούν με τη μορφή ενός ασίγαστου και σιωπηλού ταυτόχρονα πάθους.

Αυτό το πάθος διαφάνηκε στα δύο μεγάλα περιστατικά που σημάδεψαν τη ζωή του. Στην κόντρα του με τον φοιτητή Γουόκερ και τον καθηγητή Λόμαξ και στον έρωτά του με την Κάθριν Ντρίσκολ.

Ο Στόουνερ έκρινε μη προβιβάσιμο τον φοιτητή Γουόκερ, προστατευόμενο του συναδέλφου του, καθηγητή Λόμαξ, στις προφορικές προκαταρκτικές εξετάσεις.

Παρά τη διαμεσολαβητική διάθεση του παλιού του φίλου, συναδέλφου και μελλοντικού κοσμήτορα της σχολής Γκόρντον Φιντς (μιας ιδιαίτερης παρουσίας και φιλίας που διαρκεί σε όλο το μυθιστόρημα), ο Στόουνερ εμμένει στην αρχική άποψή του, γνωρίζοντας ότι ανοίγει έναν μεγάλο πόλεμο στους κόλπους του πανεπιστημίου.

Ο Στόουνερ μέχρι να ηττηθεί δεν το κούνησε από την αρχική του θέση γιατί, όπως ο ίδιος είπε, «τον Γουόκερ θα είναι καταστροφικό να τον αμολήσεις μέσα σε τάξη».

Για τον Στόουνερ η σοβαρότητα και η πειθαρχία στα έργα του πνεύματος αποτελούν το βασικό κριτήριο για την αντιμετώπιση της εργασίας μέσα στην πανεπιστημιακή κοινότητα. Δεν είναι μόνο η αγάπη για τη διδασκαλία, όπως γράφηκε από πολλές κριτικές ακόμη και στον ξένο Τύπο. Είναι κάτι παραπέρα. Είναι μια αγάπη συνοδευόμενη από ένα καθήκον.

Ακριβώς μετά το επεισόδιο με τον Γουόκερ, συνδέεται με τη φοιτήτρια Κάθριν Ντρίσκολ, που του υπέβαλε για συμβουλές τη διδακτορική της διατριβή. Αναπτύσσουν ερωτική σχέση, που ο Γουίλιαμς την περιγράφει με τέτοια λεπτότητα και οξυδέρκεια, ώστε να μη φέρει το βάρος της «παρανομίας» ή της «τυχαιότητας». Είναι μια σχέση ιερουργίας.

Ο Στόουνερ και η Ντρίσκολ μυούνται στη γνώση του σώματος. Την οικειότητα του άλλου και του μυστηρίου της ζεστής αφής. Της σαρκικής επιθυμίας που ηδονικά πλημμυρίζει και μετατοπίζει το πνεύμα χωρίς να το αλλοτριώνει και γεμίζει την ύπαρξη από τη χρυσή νοσταλγία της αρχετυπικής ένωσής της. «Λαγνεία και γνώση», του είχε πει σε μια στιγμή η Κάθριν, «τελικά αυτά είναι το παν».

Αυτή η σχέση, που ήταν το ιερό καταφύγιό τους, έγινε εργαλείο εκδίκησης στον φθονερό σχεδιασμό του καθηγητή Λόμαξ, ο οποίος συνέχιζε να κυνηγά με κάθε τρόπο τον Στόουνερ. Ο Στόουνερ και η Ντρίσκολ κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες χωρίζουν μέσα σε μια γαλάζια σιωπή αυτογνωσίας.

Ολες οι γνώσεις του Στόουνερ, η ζωή από το χώμα στο αγρόκτημα των γονιών του μέχρι το πανεπιστήμιο, η αγάπη του για τη λογοτεχνία, την ιστορικότητά της και τη διδασκαλία μέσα από τα κύματα της καρδιάς του, οι αντιπαραθέσεις του στο πανεπιστήμιο, ο αποτυχημένος γάμος του συναιρούνται σ’ αυτό το διάστημα που ερωτεύτηκε και έζησε με την ευλογημένη Ντρίσκολ. «Αν μη τι άλλο βγαίνουμε απ’ αυτή τη σχέση ο εαυτός μας. Ξέρουμε ότι είμαστε αυτό που είμαστε».

Θα το τονίσω με τον πιο εμφατικό τρόπο, «Ο Στόουνερ» είναι μυθιστόρημα αυτογνωσίας. Οτιδήποτε γίνεται στη ζωή του Στόουνερ συνοδεύεται από τη χαμηλή υπόκρουση ενός εαυτού που παρακολουθεί το εγώ του γνωρίζοντας από πριν μέχρι πού θ’ αναπτυχθεί.

Τι μυστικός όμορφος κόσμος. Μόνο οι ψυχές εκείνες που έχουν φτάσει στο βάθος ερωτικού εξαγνισμού μπορούν να συναισθανθούν τη μυστηριακή πληρότητα που νιώθει ο εαυτός σαν πόθος για τον άλλο. Οτι ο έρωτας δεν χρειάζεται πάντοτε ηρωισμούς ούτε πολέμους ούτε εκπνοές πάνω στα στήθη των ήδη πεθαμένων εραστών.

Ο Στόουνερ μπορεί στην οραματική περιδίνηση να βλέπει τον Τριστάνο και την Ιζόλδη, τον Πάολο και τη Φραντζέσκα ή τον Πάρη και την Ελένη, στη ζωή του όμως το όροσημό του ήταν η Ντρίσκολ.

Μέσα από το σώμα της γνώρισε το δικό του σώμα. Τα χέρια που άγγιζαν σβόλους από χώμα και κίτρινες σελίδες, τώρα άγγιζαν μηρούς και στήθη. Ανακάλυπταν μαζί την αίσθηση της πληρότητας, το παιχνίδι των αισθήσεων ανάμεσα σε μυαλό και σάρκα και σε ό,τι ανακάλυπταν, ήταν αυτοί μέσα σ’ έναν αγνό και ξεχωριστό κόσμο που τους ανήκε.

Οι εραστές γύρισαν την πλάτη τους στην πραγματικότητα, κήρυξαν την αθανασία της αγάπης τους, ώστε με χέρια τρεμάμενα ακόμη και στα γεράματα να μπορούν να την ψηλαφίσουν, όπως έκανε ο Στόουνερ, όταν έλαβε το βιβλίο της Κάθριν Ντρίσκολ με τη λιτή αφιέρωση στα αρχικά του ονόματός του.

Ο Στόουνερ διάβηκε τα συμβάντα της ζωής του με αυτόν τον τρόπο. Ο Τζον Γουίλιαμς με τη λογοτεχνική γραφή καλλιέργησε στα όρια του κειμένου αυτή την ψυχή και αυτό το πάθος υπομονετικά, όπως ο πατέρας του Στόουνερ καλλιεργούσε υπομονετικά τα χωράφια του.

Σε μια συνέντευξη που έδωσε προς το τέλος της ζωής του, όπως μας πληροφορεί στην εισαγωγή της ελληνικής έκδοσης ο John McGahern, λέει ότι ο Στόουνερ είναι ήρωας με όλη τη σημασία της λέξης.

Προφανώς γιατί όπως ειπώθηκε και από τον Steve Almond στους New York Times, «αυτό που κάνει μια ζωή ηρωική είναι η ποιότητα της προσοχής που της δίνουμε».

Εξαιρετική έκδοση με εξώφυλλο από πίνακα του Γιώργου Ρόρρη, εισαγωγή του συγγραφέα John McGahern, επίμετρο του Αρη Μπερλή και φυσικά μια υψηλής ποιότητας μετάφραση από την Αθηνά Δημητριάδου.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας