Νηστεύουμε το λάδι, αλλά τρώμε τον λαδά – η παλιά παροιμία δηλώνει υποκρισία, αλλά στις σημερινές μέρες με το ξέφρενο ράλι στις τιμές του λαδιού μπορεί και να περιγράφει κυριολεκτικά την πραγματικότητα που ζουν ήδη πολλά νοικοκυριά. Ενώ ελαιοπαραγωγοί σκέφτονται να προσλάβουν ακόμα και… σεκιούριτι στους ελαιώνες και να βάλουν μικροτσίπ στα λιόκαρπα, οι καταναλωτές νηστεύουμε ήδη αναγκαστικά το λάδι και τρώμε στη μάπα τον γερολαδά.
Είναι σχεδόν αδύνατο να φανταστείς το ελληνικό τοπίο χωρίς εκείνη. Δεμένη με τις ζωές των ανθρώπων που κατοικούν ετούτη τη χώρα από τα αρχαία χρόνια, η καλλιέργειά της χάνεται στους αιώνες: στα μινωικά ανάκτορα και στην ιερογλυφική γραφή των Μυκηναίων, στα έπη του Ομήρου κι από εκεί στο δημοτικό τραγούδι, στους στίχους του Σεφέρη, του Ελύτη, του Βρεττάκου, στις ζωγραφιές του Θεόφιλου, αλλά και στα μυστήρια των χριστιανών –το πρώτο και το τελευταίο ταξίδι του πιστού, τη βάφτιση και το ξόδι–, στους Ολυμπιακούς Αγώνες από τότε που μοναδικό έπαθλο των αθλητών ήταν ένα κλαδί της, μέχρι και στις σημερινές Ολυμπιάδες των χορηγών και των δισεκατομμυρίων κερδών, έστω ως σύμβολο μιας άλλης μακρινής εποχής. Η ελιά είναι πανταχού παρούσα στην Ελλάδα, όπως και το λάδι, το βασικό στοιχείο της διατροφής των λαών στη Μεσόγειο. Μέχρι και λίγους μήνες πριν.
«Να το λουστείτε το λαδάκι σας κι εμείς θα κάνουμε τα κουμάντα μας. Αϊ σιχτίρι, γερολαδάδες!» Η γυναίκα που γράφει εξοργισμένη είναι ένα από τα αναρίθμητα μέλη της ομάδας που έχει δημιουργηθεί στο facebook με σκοπό να φέρει σε άμεση επαφή καταναλωτές και παραγωγούς αγροτικών προϊόντων, παρακάμπτοντας τους μεσάζοντες και προσφέροντας μια δίκαιη τιμή και στις δύο πλευρές. Μέλι, αγροτικά προϊόντα, όσπρια και, φυσικά, λάδι είναι αυτά που παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη κίνηση, ωστόσο, από τότε που ξεκίνησε το ξέφρενο ράλι των τιμών του ελαιόλαδου, ο διαδικτυακός τοίχος θυμίζει περισσότερο εμπόλεμη ζώνη. «Δεν έχετε δει πώς είναι η ζωή στα χωράφια, τόσα χρόνια δεν μας ρωτήσατε πώς τη βγάζουμε, ελάτε κι εσείς από τις πόλεις εδώ να δείτε τη γλύκα».
Ο Νοέμβριος είναι ο μήνας που ξεκινάει το μάζεμα της ελιάς. Φέτος όλοι περιμένουν με αγωνία να δουν πόσες ελιές θα δώσουν τα δέντρα που –και στην Ελλάδα– χτυπήθηκαν ανελέητα από την κλιματική κρίση. Ωστόσο, οι τιμές έχουν πάρει εδώ και μήνες την ανηφόρα, αφού η Ισπανία, η μεγαλύτερη παραγωγός χώρα, αντιμετώπισε εξαιρετικά σοβαρά προβλήματα επίσης λόγω των καιρικών φαινομένων. Ετσι, οι τιμές άρχισαν να ανεβαίνουν και εδώ για τα περσινά λάδια, αυτά πουν είχαν μείνει στις αποθήκες των παραγωγών ή των εμπόρων. «Ο ντενεκές έχει φτάσει να πουλιέται χρυσάφι – ασφαλώς κρατάω λάδι. Τις προηγούμενες χρονιές που βγαίναμε τσίμα τσίμα, ήρθε κανείς να μας ρωτήσει πώς τη βγάζαμε; Το τυρί έφτασε να κοστίζει 14 ευρώ και το λάδι 10 ευρώ και οι καταναλωτές φωνάζουν, αλλά κανένας δεν έχει δει τα δικά μας κοστολόγια – από τα εφόδια και τα λιπάσματα μέχρι τα εργατικά, που έχουν φτάσει στον Θεό και πάλι εργάτες δεν βρίσκεις». Η Μαρία είναι παραγωγός σε ένα χωριό της Ηλείας και είναι από τους τυχερούς που, εκτός απροόπτου, και φέτος θα μαζέψουν καρπό.
Μια παλιά παροιμία της αγροτικής Ελλάδας έλεγε: «ο Θεός να φυλά τα λιόδενδρα απ’ το νερό τ’ Αυγούστου» – φέτος τα νερά ήρθαν πολύ νωρίτερα και ήταν καταστροφικά. «Ο περσινός χειμώνας ήταν πολύ ήπιος, ενώ τον Απρίλιο και τον Μάιο έβρεχε συνεχώς. Αυτό οδήγησε σε μειωμένη καρπόδεση, δηλαδή τα δέντρα είχαν άνθη, τα οποία λόγω βροχοπτώσεων δεν έδεσαν όπως θα έπρεπε», εξηγεί η Μαρία και κάνει μια δυσοίωνη πρόβλεψη:
«Στην Ηλεία, όπως όλα δείχνουν, φέτος θα πέσουμε πιθανότατα κάτω από τους 2.000 τόνους». Εξίσου δραματική είναι και η εκτίμηση για την Κρήτη, όπου πέρυσι παρήχθησαν 130.000 τόνοι ελαιόλαδο, ενώ φέτος οι ελαιοπαραγωγοί περιμένουν 30.000-35.000 τόνους. Οπως ανέφερε στη δημόσια τηλεόραση ο αντιπρόεδρος της Ενωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών Ηρακλείου Κρήτης (Αγροτική Σύμπραξη), Μύρωνας Χιλετζάκης, «η τιμή του λαδιού σήμερα στον παραγωγό είναι 8,40 ευρώ/λίτρο συν ΦΠΑ, στο ράφι είναι 13,25 ευρώ/λίτρο. Υπάρχει μεγάλη αισχροκέρδεια γιατί το 80% του ελαιόλαδου έφυγε πέρυσι από τους παραγωγούς στην τιμή 4,5 με 5 ευρώ το λίτρο και σήμερα βλέπουμε αυτά τα λάδια στο ράφι με 13,25 ευρώ το λίτρο».
Οσοι έχουν ζήσει στο εξωτερικό, έχουν δει το ελαιόλαδο να ψεκάζεται με ψεκαστηράκια στις σαλάτες ή να προσφέρεται σε μπουκαλάκια-κομψοτεχνήματα ως ακριβό δώρο σε κάποια γιορτή. Οι μεγαλύτεροι ίσως και να θυμούνται τη μάνα τους να βάζει λάδι στο φαγητό με το δάχτυλο στο στόμιο μπας και ξεφύγει κάποια παραπανίσια σταγόνα από το εκλεκτό άρτυμα. Φαίνεται πως δεν βρισκόμαστε πολύ μακριά από τέτοιες εικόνες και σήμερα.
Ηδη σε σουπερμάρκετ έχουν εμφανιστεί αντικλεπτικά στις συσκευασίες λαδιού, όπως στα αλκοολούχα, ενώ αγρότες σκέφτονται να προσλάβουν σεκιούριτι για τους ελαιώνες ή να τοποθετήσουν μικροτσίπ στον ελαιόκαρπο ή ακόμα και να αντιγράψουν τη χάιτεκ ισπανική μέθοδο και να τοποθετήσουν στα λιοστάσια ομοιώματα ελιάς με GPS που ενεργοποιούνται όταν οι κλέφτες φύγουν, δίνοντας το στίγμα τους στο smartphone του παραγωγού. Απίστευτα πράγματα, αλλά πώς όχι, όταν τα 100 κιλά λάδι έχουν φτάσει τα 1.000 ευρώ…
Ποιος κερδίζει από την αισχροκέρδεια η οποία είναι μη αναχαιτίσιμη κατά την κυβέρνηση; Ολοι, από τους ελαιοπαραγωγούς μέχρι τους εμπόρους, αλλά και την ίδια την κυβέρνηση μέσω του αυξημένου ΦΠΑ που μπαίνει στα κρατικά ταμεία.
Ο μεγάλος χαμένος είναι ο καταναλωτής, αφού ακόμα και όσοι έχουν μερικές ρίζες ελιές για τις ανάγκες του σπιτιού τους είναι πολύ πιθανό φέτος να μην έχουν καθόλου λάδι.
Οπως ο Κώστας, δημόσιος υπάλληλος, που με έναν μισθό καλείται να καλύψει τις ανάγκες του διμελούς νοικοκυριού του. «Σήμερα μαγείρεψα για πρώτη φορά με ηλιέλαιο», μας λέει. «Δεν είναι το ίδιο νόστιμο, αλλά θα ψάξω και στο ίντερνετ για συνταγές. Για το δικό μας το σπίτι το λάδι είναι πια απλησίαστο. Φέτος ένας 16λιτρος ντενεκές έχει φτάσει στα 180-185 ευρώ, από 90-100 ευρώ πέρσι. Ετσι, στο δίλημμα να πληρώσω πετρέλαιο θέρμανσης ή για το λάδι της χρονιάς, ασφαλώς και ψηφίζω το πρώτο».
«Ο καταναλωτής να συνεχίσει να εμπιστεύεται το ελληνικό τυποποιημένο ελαιόλαδο»
Στέλλα Θεοδοσίου αναπληρώτρια διευθύντρια Συνδέσμου Ελληνικών Βιομηχανιών Τυποποιήσεως Ελαιόλαδου (ΣΕΒΙΤΕΛ)
Πρόσφατα ο Σύνδεσμος Ελληνικών Βιομηχανιών Τυποποίησης Ελαιόλαδου (ΣΕΒΙΤΕΛ) μαζί με την Εθνική Διεπαγγελματική Οργάνωση Ελαιόλαδου (ΕΔΟΕ) και την Επιστημονική Εταιρεία Εγκυκλοπαιδιστών Ελαιοκομίας (4Ε) και τον Σύνδεσμο Τυποποιητών Ελαιολάδου Κρήτης (ΣΥΤΕΚ) πραγματοποίησαν κοινή συνέντευξη Τύπου εν όψει της ελαιοκομικής περιόδου. Το Σάββατο 21 Οκτωβρίου, οι πρώτοι τρεις φορείς πραγματοποίησαν νέα εκδήλωση στην Καλαμάτα, με θέμα «τη διασφάλιση της άριστης ποιότητας του ελαιόλαδου».
Ο πρόεδρος του ΣΕΒΙΤΕΛ, Κ. Κουτσιούμπης, υποστήριξε ότι «η κατάσταση που έχει διαμορφωθεί στην αγορά αποτελεί μια προσωρινή ανισορροπία, λόγω της μειωμένης προσφοράς της πρώτης ύλης ελαιόλαδου, εξαιτίας της μειωμένης παραγωγής σε ποσοστό άνω του 40% της ελαιοκομικής περιόδου ’22-’23» και ότι «δεν θα πρέπει να γίνει αφορμή μείωσης της κατανάλωσης αυτού του αποδεδειγμένα ωφέλιμου για την υγεία και τη γεωργική οικονομία τροφίμου».
Το πόσο προσωρινή είναι η «ανισορροπία» στις τιμές κανένας δεν το γνωρίζει, καθώς η κλιματική κρίση δεν έχει χαρακτηριστικά παροδικότητας αλλά μονιμότητας. Οσο για την ελπίδα να μη μειωθεί περαιτέρω η κατανάλωση, έχει ήδη διαψευστεί. Την τελευταία δεκαπενταετία η κατανάλωση του ελαιόλαδου στην Ελλάδα μειώθηκε σε ποσότητα σχεδόν κατά 30% με βάση τα στοιχεία του Ινστιτούτου Ερευνας Λιανεμπορίου Καταναλωτικών Αγαθών, ενώ οι δαπάνες για αγορά ελαιόλαδου στα σουπερμάρκετ έχουν μειωθεί κατά 17%. Κι ενώ στα επίσημα στοιχεία της Eurostat αναφέρεται ότι «η Ελλάδα έχει τη μεγαλύτερη κατά κεφαλήν κατανάλωση ελαιόλαδου ανά κάτοικο στην Ε.Ε. με 12 κιλά ετησίως», με βάση στοιχεία του 2020, οι πιο πρόσφατες εκτιμήσεις δείχνουν την κατανάλωση να έχει υποχωρήσει τουλάχιστον κατά 16%.
Οσο για τις προτάσεις του ΣΕΒΙΤΕΛ προς την πολιτεία για την εύρυθμη λειτουργία του κλάδου, αυτές, σύμφωνα με την κ. Θεοδοσίου, έχουν βασική προϋπόθεση «την τήρηση των υφιστάμενων κανόνων και της νομοθεσίας στην εσωτερική μας αγορά, όπως: οι έλεγχοι για τον περιορισμό και την πάταξη της διακίνησης του ανώνυμου προϊόντος αμφίβολης ποιότητας.
Η εφαρμογή της υποχρέωσης των καταστημάτων μαζικής εστίασης αποκλειστικής διάθεσης μόνο μέσω σφραγισμένων μη επαναγεμιζόμενων συσκευασιών ή συσκευασιών μιας χρήσης, ελαίου που προορίζεται για επιτραπέζια χρήση από τον τελικό καταναλωτή. Η επίσπευση της επιστροφής του ΦΠΑ στις εξαγωγικές επιχειρήσεις και, τέλος, ευέλικτα χρηματοδοτικά εργαλεία για τη λειτουργία, την έρευνα, τις επενδύσεις των επιχειρήσεων. Εάν κατορθώσουμε τα αυτονόητα, τότε θα μπορέσουμε να συζητήσουμε νέες δράσεις τόνωσης της κατανάλωσης».