Δρουν αυθόρμητα και όχι οργανωμένα

Τα παιδιά προέρχονται από όλο το φάσμα της κοινωνικής και οικονομικής διαστρωμάτωσης. Ο τρόπος με τον οποίο δραστηριοποιούνται είναι παρορμητικός, οι ενέργειες είναι προφανείς και οι τόποι τέλεσης είναι δημόσιοι χώροι

• Οταν μιλάμε για νεανική παραβατικότητα, αναφερόμαστε σε ένα εύρος συμπεριφορών. Βλέπουμε συνεχή δημοσιεύματα για «συμμορίες» ανηλίκων. Στο σύνολο των περιστατικών που φτάνουν στην Αστυνομία, σε τι βαθμό εντοπίζεται η «σκληρή» παραβατικότητα;

Οπως προκύπτει από τα στατιστικά στοιχεία, το εύρος της συμπεριφοράς αυτής περιλαμβάνει κυρίως μορφές της «μικροεγκληματικότητας του δρόμου». Τα αδικήματα κυμαίνονται σε βαρύτητα και διαφοροποιούνται ανάλογα με την ηλικία. Στην προεφηβική περίοδο, από το 12ο έως το 14ο έτος, ένας ανήλικος μπορεί να έρθει πρώτη φορά σε επαφή με ψυχοτρόπους εξαρτησιογόνους ουσίες ή να περνά στη διάπραξη μικροκλοπών αρχικά σε βάρος συμμαθητών ή και σε βαρύτερες πράξεις, όπως ληστρικές εκβιάσεις, ληστρικές κλοπές ή μπούλινγκ.

Η «σκληρή παραβατικότητα» στις ηλικίες κάτω των 18 ετών παραμένει μέχρι στιγμής στην ελληνική επικράτεια σε επίπεδα αρκετά χαμηλά σε σχέση με τα υπόλοιπα κράτη της Ε.Ε. και τις δυτικές χώρες τόσο ως προς τη φύση των αδικημάτων όσο και ως προς τη συχνότητα τέλεσης. Κατά τα τρία τελευταία έτη δεν παρατηρείται κάποιας μορφής έξαρση ή κλιμάκωση – η αμελητέα αύξηση στους δείκτες της επικράτειας οφείλεται στο γεγονός ότι η ελληνική κοινωνία εμφανίζει ευαισθητοποίηση στο ζήτημα της παιδικής παραβατικότητας, οπότε και τα περιστατικά γνωστοποιούνται άμεσα στις αρχές.

Επιπλέον δεν παρατηρούνται μεταβολές στον τρόπο δράσης, επομένως συμπεραίνουμε ότι δεν έχουν σημειωθεί περισσότερο αιματηρά περιστατικά. Ωστόσο, η εξοικείωση των νέων τόσο με τη χρήση όσο και την απλή κατοχή αιχμηρών αντικειμένων συνιστά αντικείμενο προβληματισμού για τις αστυνομικές αρχές.

• Πρόκειται για συμμορίες, για παρέες ή για μεμονωμένα άτομα που οργανώνονται ad hoc μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης;

Παρότι στη δημοσιογραφία χρησιμοποιείται ο όρος «συμμορία ανηλίκων», στην πλειονότητα των περιπτώσεων πρόκειται για εκτεταμένες ομηγύρεις οι οποίες δημιουργούνται κατά κανόνα αυθόρμητα και όχι οργανωμένα, σε πλατείες και σχολικούς χώρους, όπου συχνά ο ανήλικος δρα περισσότερο ενστικτωδώς στα όρια του συλλογικού ασυνείδητου.

Οι μεμονωμένες περιπτώσεις αφορούν ανηλίκους με επιβαρυμένο ιστορικό ψυχικής υγείας, οι οποίοι δεν εντάσσονται ούτε μετέχουν εύκολα σε ομάδες. Με εξαίρεση τις περιπτώσεις cyber-bulling μεταξύ ανηλίκων, ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στο θιγόμενο ζήτημα είναι κυρίως η επίδειξη της παραβατικής συμπεριφοράς μέσω του διαδικτύου, όταν αυτή εκθειάζεται από τους θύτες μέσω δημόσιων αναρτήσεων. Η μίμηση οδηγεί ανηλίκους στην παραβατικότητα.

• Το φαινόμενο των «συμμοριών» εντοπίζεται κυρίως στην Αθήνα ή διαχέεται σε όλη την Ελλάδα;

Στην Αθήνα. Αν και το ζήτημα εκ πρώτης όψεως μοιάζει να είναι απλώς αριθμητικό, λόγω του πληθυσμού της πρωτεύουσας, στην πραγματικότητα μείζονα ρόλο παίζει η ταυτόχρονη συνύπαρξη ανηλίκων από διαφορετικά πολιτισμικά, εθνοτικά, κοινωνικά ή και οικονομικά περιβάλλοντα. Στις ηλικίες αυτές η διαφορετικότητα λειτουργεί ως στοιχείο διαχωρισμού και πολλές φορές συνιστά τη θρυαλλίδα για την καλλιέργεια συγκρουσιακών σχέσεων και κλίματος διαρκούς αντιπαλότητας μεταξύ των ομάδων.

Ετσι, συναντά κανείς ομαδοποίηση μεταξύ ανηλίκων άλλοτε ανάλογα με την περιοχή όπου διαμένουν ή την ομάδα που υποστηρίζουν ως φίλαθλοι. Ενθαρρυντικό ωστόσο στοιχείο αποτελεί ο χαμηλός δείκτης παραβατικότητας με ρατσιστικά κίνητρα. Στην πρωτεύουσα οι συγκρούσεις μεταξύ ομάδων ανηλίκων αφορούν άγνωστα μεταξύ τους άτομα κι αυτό ευνοεί επιθέσεις με μεγαλύτερη σφοδρότητα.

• Πώς προκύπτουν και οργανώνονται αυτές οι ομάδες;

Τόσο η δομή όσο και η οργάνωση ομάδων ανηλίκων με παραβατική συμπεριφορά είναι αρκετά ρευστές και ευμετάβλητες, χωρίς διακριτούς ρόλους, πλην ενός ή δύο το πολύ ανηλίκων οι οποίοι έχουν ρόλο πιο ηγετικό και συμπαρασύρουν τους συνομηλίκους τους. Ο τρόπος με τον οποίο δραστηριοποιούνται είναι ανάλογος του νεαρού της ηλικίας τους, δηλαδή παρορμητικός, γι’ αυτό οι ενέργειές τους είναι προφανείς και οι τόποι τέλεσης είναι κατά κανόνα ανοιχτοί χώροι, π.χ. πλατείες, σχολικά προαύλια ή συνοικιακοί δρόμοι.

Ο σκοπός για τον οποίο συγκροτούνται οι ομάδες ανηλίκων είναι η «αναγνώριση» των μελών της ομάδας, οπότε και η εκδήλωση της παραβατικής συμπεριφοράς αποτελεί κυρίως το μέσο για την «ανάδειξη και αναγνώριση» και όχι την τελική επιδίωξη της παραβατικής συμπεριφοράς καθεαυτής. Δεν έχουν εντοπιστεί περιπτώσεις ομάδων ανηλίκων με οργανωμένη και αδιαίρετη ιεραρχία, ούτε ομάδες οι οποίες να έχουν στον πυρήνα τους ανηλίκους και οι οποίες να δραστηριοποιούνται στο «κοινό έγκλημα» με σκοπό την επιδίωξη χρηματικού οφέλους.

• Ποιο είναι το προφίλ των παιδιών που εντάσσονται σε τέτοιες ομάδες;

Παρότι δεν προκύπτει από τα στατιστικά δεδομένα εξατομικευμένη εικόνα για κάθε δράστη, τα παιδιά προέρχονται από όλο το φάσμα της κοινωνικής και οικονομικής διαστρωμάτωσης. Οι ασυνόδευτοι αλλοδαποί ανήλικοι εμφανίζουν μια αυξημένη παραβατική συμπεριφορά, ιδίως όσοι προέρχονται από περιοχές εμπόλεμης ζώνης, ως απότοκο της γονεϊκής απουσίας και του εξαιρετικά χαμηλού βιοτικού επιπέδου και του βεβαρημένου ιστορικού λόγω της έκθεσής τους σε καταστάσεις πολέμου.