Μάθηση, εργασία, επικοινωνία μπροστά σε μια οθόνη

Σαν να έγιναν άλματα χρόνων μέσα σε ελάχιστους μήνες, έτσι περιγράφουν τη χρήση του Διαδικτύου, της τεχνητής νοημοσύνης και των υπολογιστών κατά τη διάρκεια της πανδημίας οι επιστήμονες και οι άνθρωποι της αγοράς. Αν πάλι μιλήσουμε για τις επιδράσεις που έχει η ζωή μέσω της οθόνης από την πλευρά των ανθρωπιστικών επιστημών, μάλλον θα ακούσουμε πιο ζοφερές λέξεις όπως «εθισμός» ή «κατάρριψη των ορίων ανάμεσα στην προσωπική και την επαγγελματική ζωή». Το μόνο σίγουρο είναι πως όλους αυτούς τους αργόσυρτους και βασανιστικούς μήνες, χωρίς τους υπολογιστές και τις γρήγορες συνδέσεις στο ίντερνετ δεν θα είχαμε επιβιώσει: σε έρευνα της Kaspersky το 68,7% των Ελλήνων απαντούν πως θα αντιμετώπιζαν μεγάλο πρόβλημα αν έχαναν τη σύνδεσή τους στο Διαδίκτυο, έστω και για μία ημέρα, όσο διαρκεί η πανδημία.

Με εκατομμύρια παιδιά εκτός σχολείου και εργαζομένους που αναγκαστικά μετέφεραν το γραφείο στο σαλόνι τους, με αναγκαστική απόσταση από όλους και με κάθε δραστηριότητα κλειστή, η χρήση του Διαδικτύου εκτοξεύτηκε. Σύμφωνα με την αμερικανική Cloudflare, που παρέχει υποδομές δικτύου σε επιχειρήσεις σε όλο τον κόσμο, στο πρώτο λοκντάουν η κίνηση στο Διαδίκτυο αυξήθηκε κατά 25%-30% σε πολλές μεγάλες πόλεις του πλανήτη, ενώ περισσότεροι άνθρωποι άρχισαν να χρησιμοποιούν το λογισμικό τηλεδιάσκεψης Zoom κατά τους δύο πρώτους μήνες του 2020 απ’ ό,τι σε όλο το 2019. Με τα παιδιά σε τηλεκπαίδευση και πολλούς εργαζομένους ακόμα και στον δημόσιο τομέα σε τηλεργασία, οι αναλυτές αναμένουν άνοδο στις πωλήσεις ηλεκτρονικών υπολογιστών μέχρι και 39%.

Οι πάροχοι τηλεπικοινωνιών παγκοσμίως επενδύουν στον ψηφιακό μετασχηματισμό τους, σύμφωνα με το Technology Innovation Council, και πώς όχι αφού η ζήτηση λόγω Covid-19 ξεπέρασε κάθε φαντασία. Ακόμα και το αργοκίνητο Ελληνικό Δημόσιο μέσα σε μήνες προχώρησε σε αλλαγές που όφειλε να έχει κάνει εδώ και δεκαετίες, ψηφιοποιώντας υπηρεσίες και συναλλαγές μέσω του gov.gr.

Το φαινόμενο που φέρνει η πανδημία μαζί της και, όπως όλα δείχνουν, θα μας ακολουθήσει για καιρό μετά, είναι η τηλεργασία. Οι εργαζόμενοι δεν άδειασαν απλώς τα γραφεία τους, αλλά κάποιοι από αυτούς επέστρεψαν στους γενέθλιους τόπους ώστε να εργάζονται από εκεί ή κάποιοι άλλοι άλλαξαν μέχρι και χώρα – είναι χαρακτηριστική η καμπάνια που «έτρεξε» όμιλος μεσιτικών γραφείων με μότο «Δούλεψε από την Ελλάδα», όπου καλεί ανθρώπους από το εξωτερικό να εργαστούν από τα παράλια του Δήμου Παγγαίου Καβάλας συνδυάζοντας θάλασσα και υψηλού επιπέδου ιατρικές υπηρεσίες. Η τάση της τηλεργασίας επιβεβαιώνεται και από έρευνα της ManpowerGroup, όπου το 61% των Ελλήνων εργοδοτών δηλώνει ότι θα κάνει χρήση ενός μείγματος απομακρυσμένης εργασίας και εργασίας στο γραφείο τους επόμενους 6-12 μήνες.

Η πανδημία άλλαξε και τον τρόπο που ψωνίζουμε προς όφελος των μεγάλων αλυσίδων, αφού σύμφωνα με το SBA Fact Sheet (2019), μόλις μία στις δέκα μικρομεσαίες επιχειρήσεις αναπτύσσει ηλεκτρονικές πωλήσεις. Βάσει της πρόσφατης έκθεσης του δείκτη ψηφιακής οικονομίας και κοινωνίας (DESI) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, σε επίπεδο ενσωμάτωσης ψηφιακών τεχνολογιών από τις επιχειρήσεις η Ελλάδα τοποθετείται εξαιρετικά χαμηλά, στην 22η θέση. Οπως σημειώνει το Ινστιτούτο Μικρών Επιχειρήσεων της ΓΣΕΒΕΕ, «η απότομη επιτάχυνση του “ψηφιακού μετασχηματισμού” ως αποτέλεσμα της παρούσας συγκυρίας, εν μέσω μιας εξίσου απότομης οικονομικής επιβράδυνσης, αναμένεται να πυροδοτήσει την επιδείνωση του “ψηφιακού χάσματος” μεταξύ ψηφιακά ώριμων και λιγότερο προετοιμασμένων ψηφιακά επιχειρήσεων».

Παρ’ όλα αυτά, η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων CEOs (80%) δηλώνουν ότι η πανδημία έχει επιταχύνει τον ψηφιακό μετασχηματισμό. Οι νέες απαιτήσεις των πελατών αλλάζουν και τη γεωγραφία της αγοράς εργασίας, η οποία πια απαιτεί ψηφιακές δεξιότητες, ιδίως σε επαγγέλματα που δεν σχετίζονται με τις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών, σύμφωνα με έρευνα του Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Ανάπτυξη της Επαγγελματικής Κατάρτισης (Cedefop). Τι σημαίνει αυτό; Οτι χρειάζονται εργαζόμενοι ώστε να εξασφαλίζονται η απομακρυσμένη παροχή υπηρεσιών στα (ανοιχτά) ξενοδοχεία, η παραγγελία φαγητού, οι πωλήσεις εισιτηρίων, οι εικονικές ξεναγήσεις και εκθέσεις, η διαχείριση των on-line παραγγελιών, οι υπηρεσίες συσκευασίας και delivery.

Μια ματιά στη βιομηχανία του θεάματος αρκεί για να κατανοήσει κανείς το εύρος των αλλαγών που έφερε η πανδημία και την αλματώδη ψηφιοποίηση της καθημερινότητάς μας. Η ετήσια έρευνα της PwC «Global Entertainment & Media Outlook 2020–2024» καταγράφει τον αλματώδη μετασχηματισμό του κλάδου, με τα έσοδα από τη διαφημιστική δαπάνη να πέφτουν για τα μουσικά δρώμενα, τον κινηματογράφο και τις εμπορικές εκθέσεις και να εκτοξεύονται για τις συνδρομητικές πλατφόρμες streaming ή τις εταιρείες που κατασκευάζουν smartphone. Ακόμα και ο τρόπος που οι άνθρωποι ενημερώνονται αλλάζει ραγδαία: έρευνα της διαΝΕΟσις καταγράφει πως πλέον το μέσο που προτιμάται είναι ενημερωτικά sites, τα οποία προτιμούν οι νέοι 17-39 ετών, ενώ ακολουθούν τηλεόραση και κοινωνικά δίκτυα. Θλιβερό στοιχείο είναι ότι σε όσους βρίσκονται ανάμεσα στα 17 και τα 24, η ενημέρωση από ραδιόφωνο και εφημερίδες είναι σε μηδενικό ποσοστό, ενώ στους 25-39 μόλις 2,4% και 1,5% ενημερώνονται από το ραδιόφωνο και τον Τύπο, αντίστοιχα.

Βαριές οι ψυχολογικές επιπτώσεις

Παντού οι άνθρωποι ζορίζονται με την πανδημία και τον εγκλεισμό, αλλά όχι με την ίδια ένταση και τον τον ίδιο τρόπο. Και θα ζορίζονται για καιρό, αφού η εμπειρία από μαζικές καταστροφές έχει δείξει ότι οι ψυχολογικές επιπτώσεις διαρκούν για καιρό μετά. Για παράδειγμα, στην Αγγλία έρευνα του Centre for Mental Health Forecast, εφαρμόζοντας στατιστικά μοντέλα πρόβλεψης, αναφέρει ότι με το πέρας της πανδημίας πάνω από 10 εκατομμύρια άνθρωποι θα αναζητήσουν ψυχολογική υποστήριξη, ενώ 1,3 εκατομμύρια άνθρωποι που δεν είχαν παρουσιάσει πριν από την πανδημία ψυχικά προβλήματα θα αντιμετωπίσουν αγχώδεις διαταραχές και 1,8 εκατ. κατάθλιψη, αφού τα ψυχικά νοσήματα θα έχουν τη μεγαλύτερη αύξηση μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Σε έρευνα που δημοσιεύτηκε στο Journal of Health Psychology τον περασμένο Οκτώβριο, επιστήμονες από επτά διαφορετικά ερευνητικά ιδρύματα έκαναν μια μετα-ανάλυση 30 μελετών απ’ όλο τον κόσμο, με συνολικό δείγμα άνω των 97.000 ατόμων, για τις ψυχολογικές επιπτώσεις της πανδημίας. Τι βρήκαν; Ενας στους τρεις μετέχοντες βιώνει έντονη ψυχολογική επιβάρυνση: το 28% υποφέρει από έντονο άγχος, ενώ το 22% από κατάθλιψη. Κυριαρχεί ο φόβος (70%), ενώ τα ψυχολογικά προβλήματα είναι πιθανό να ενταθούν από τα περιοριστικά μέτρα που επιβάλλουν οι κυβερνήσεις.

Τι γίνεται στην ταλαιπωρημένη Ελλάδα; Ας δούμε κάποια πρώτα στοιχεία από την έρευνα COH-FIT, που διεξάγουν 200 ερευνητές από 40 χώρες και 50 ακαδημαϊκές μονάδες υπό την αιγίδα μεγάλου αριθμού διεθνών επιστημονικών οργανισμών. Οι επιστήμονες διερευνούν τους παράγοντες που επηρεάζουν τη σωματική και ψυχική υγεία σε καιρούς μεταδοτικών λοιμώξεων και περιοριστικών μέτρων. Τι έδειξε η έρευνα για εμάς; Τα 2/3 των Ελλήνων παρουσιάζουν σημαντική αύξηση των επιπέδων στρες, μοναξιάς και θυμού και μάλιστα η αύξηση αυτή ήταν διπλάσια ή τριπλάσια σε σύγκριση με άλλες χώρες. Η αύξηση παρατηρήθηκε σε όλες τις ηλικιακές ομάδες των ενηλίκων (από 18 έως +65 ετών) αλλά οι ηλικιωμένοι ήταν αυτοί που, περίπου, στο σύνολό τους παρουσίασαν μια τέτοια σημαντική αύξηση αυτών των αρνητικών ψυχοκοινωνικών επιπτώσεων. Οι άνδρες και οι γυναίκες δεν διαφοροποιούνταν. Αν υπάρχει ένα παράθυρο αισιοδοξίας είναι ότι και πάλι, όπως στα χρόνια των μνημονίων, οι Ελληνες παρουσίασαν κοινωνικά επωφελή ή αλτρουιστική συμπεριφορά και αυτό αναγνωρίζεται από τα 2/3 όσων συμμετείχαν στην έρευνα. Η σημαντική βελτίωση αφορούσε όλες τις ηλικιακές ομάδες.

Η ζοφερή εικόνα επιβεβαιώνεται και από διεπιστημονική μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Journal of Affective Disorders πριν από δύο μήνες. Οι ερευνητές που αναζητούσαν τις μεταβολές στο άγχος, την κατάθλιψη και την αυτοκτονία κατά τη διάρκεια του λοκντάουν στην Ελλάδα αναφέρουν πως το 9,31% του δείγματος εμφάνισε κλινική κατάθλιψη, ενώ το 23,31% όσων είχαν ιστορικό κατάθλιψης, υποτροπίασε και το 8,96% όσων δεν είχαν ιστορικό, εκδήλωσε το πρώτο καταθλιπτικό επεισόδιο, ενώ το 45% υποφέρει από άγχος.