«Σε λίγο θα ’χουμε εκλογές / σ’ αρέσουν οι εκλογές κοσμάκης λόγος χαβαλές…». Μία εβδομάδα πριν από την αναμέτρηση της 7ης Ιουλίου, καμία από τις συνθήκες που περιέγραφε η ποιήτρια Κατερίνα Γώγου στο «Τρία κλικ αριστερά» δεν ισχύει.
Ούτε κόσμος ούτε κοσμάκης, παρά βουβαμάρα και αδιαφορία γύρω από τα μισοάδεια προεκλογικά περίπτερα. Με τις μεγάλες υπαίθριες συγκεντρώσεις να εκλείπουν σταδιακά, οι εξορμήσεις των πολιτικών μετατρέπονται σε σουαρέ σε διαμερίσματα, σε κλειστές αίθουσες, είτε σε αυστηρά οριοθετημένους ανοιχτούς χώρους.
Καμία σχέση με τα ποτάμια κόσμου που βιντεοσκόπησαν με πανοραμικές λήψεις οι κάμερες του Τάσου Μπιρσίμ στις προεκλογικές συγκεντρώσεις του ’80.
Ο πολιτικός λόγος έχει μετακομίσει από τους δρόμους και τα μπαλκόνια στα τηλεοπτικά πλατό και σε μονοπρόσωπες συνεντεύξεις πολιτικών αρχηγών – αφού ακόμα και το πολυθρύλητο debate ναυάγησε. Τα πολιτικά πηγαδάκια μεταφέρονται στο ψηφιακό καφενείο, σε hashtags, τιτιβίσματα και ποσταρίσματα.
Οσο για τον όποιο πολιτικό χαβαλέ, έχει εκφυλιστεί στον χαμηλότερο κοινό παρονομαστή, με χυδαία λογοπαίγνια για πίτσες που έρχονται, που δεν τα σκέφτεται ο καλαμπουρτζής της γειτονιάς, αλλά κάποιος μαρκετίστας.
Σε μια απόπειρα να σπάσουμε το υποτονικό κλίμα των φετινών εκλογών, πήραμε σβάρνα τις πλατείες. Θέσαμε στους πολίτες που έχουν δικαίωμα ψήφου τρία ερωτήματα:
- 1) Θα ψηφίσετε στις εκλογές;
- 2) Γνωρίζετε τα προεκλογικά συνθήματα των δύο μεγάλων κομμάτων;
- 3) Γνωρίζετε τις προγραμματικές δεσμεύσεις ΣΥΡΙΖΑ και Ν.Δ.;
Ρωτήσαμε τουλάχιστον 40 άτομα, σε τέσσερις κεντρικές πλατείες: δύο στην Α’ Αθήνας, μία στη Β’ Πειραιά, μία στον βόρειο τομέα. Ούτε μισός δεν θυμόταν το σύνθημα της Ν.Δ. («Ενωμένοι Μπορούμε» – «Ισχυρή Ανάπτυξη αυτοδύναμη Ελλάδα) ή του ΣΥΡΙΖΑ («Τώρα αποφασίζεις για τη ζωή σου»). Σε όσους απαντούσαν καταφατικά στην τρίτη ερώτηση, ακολουθούσαν άλλες τρεις διευκρινιστικές ερωτήσεις:
- α) Τι λένε για τον ΦΠΑ και τον ΕΝΦΙΑ;
- β) Τι λένε για τον κατώτατο μισθό και τις θέσεις εργασίας;
- γ) Τι λένε για προσλήψεις στην Υγεία;
Ενα πρώτο συμπέρασμα είναι ότι, αν οι εκλογές ήταν πανελλήνιες εξετάσεις και αν αντί για ψηφοδέλτιο στην κάλπη έπεφτε διαγώνισμα με τις θέσεις των κομμάτων, το εκλογικό σώμα, μάλλον αυτό το απειροελάχιστο τυχαίο δείγμα του, θα έμενε μετεξεταστέο. Μετρημένοι στα δάχτυλα του ενός χεριού ήταν οι ερωτώμενοι που απάντησαν στις στοχευμένες ερωτήσεις μας, χωρίς όμως να θυμούνται νούμερα.
Ενα δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι ο κόσμος μπορεί να μην έχει διαβάσει προσεκτικά τα προεκλογικά προγράμματα, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι αδιαφορεί. Κυρίως είναι καχύποπτος. Ακόμα κι όσοι απέχουν ξέρουν να διαβάζουν πίσω από τις γραμμές, ερμηνεύουν τις πραγματικές προθέσεις των κομμάτων εξουσίας, πέρα από τη ρετουσαρισμένη προεκλογική ρητορική.
Είναι ενδεικτικό ότι, όσον αφορά τις θέσεις της Ν.Δ. για την υγεία, όλοι απάντησαν πως «θα επαναφέρει το πεντάευρο στα νοσοκομεία», κάτι που δεν αναφέρεται πουθενά στο 16ασέλιδο έντυπο του προγράμματός της.
Τρίτο συμπέρασμα είναι ότι τα πολιτικά προγράμματα, έστω η περιληπτική εκδοχή τους που μοιράζεται σε χαρτί στα προεκλογικά περίπτερα, είναι σαν το εγχειρίδιο με τις οδηγίες χρήσης στις ηλεκτρικές συσκευές. Κανένας δεν το διαβάζει πριν τις αγοράσει, μόνο αν χαλάσουν. Τότε διαπιστώνει, κάπου στα μικρά γράμματα, ότι η εγγύηση δεν καλύπτει τον αγοραστή για βλάβες, παρά μόνο αν το προϊόν είναι ελαττωματικό. Ετσι και με την ψήφο, ουδέν λάθος αναγνωρίζεται μετά την αποχώρηση από την κάλπη, και το προεκλογικό πρόγραμμα –ό,τι κι αν λέει– θα δοκιμαστεί μετεκλογικά στην πράξη.
Ισως γι’ αυτό οι πολίτες ψηφίζουν όχι με βάση το προεκλογικό μάνιουαλ, αλλά με αυτό που τους λέει η συνείδηση και η διαίσθησή τους. Και αυτή, αν πιστέψουμε την αχνή και όχι ακόμα βροντώδη φωνή των πλατειών, δεν προμηνύει χαρμόσυνα μαντάτα.
Αναμνήσεις με ζωντανές προεκλογικές εικόνες
Φταίει ο καύσωνας που λιώνει τον εγκέφαλό μας; Φταίει το συντριπτικό αποτέλεσμα των ευρωεκλογών που για πολλούς προδιαγράφει και το αποτέλεσμα των βουλευτικών; Πάντως, αποτελεί κοινή διαπίστωση πως αυτές οι εκλογές είναι οι πλέον βουβές σε σχέση με όλες τις άλλες εκλογικές αναμετρήσεις που έχουμε ζήσει τα μνημονιακά χρόνια – πολλώ δε αν τις συγκρίνουμε με πολωμένες εκλογές θερμών δεκαετιών, όπως αυτή του 1980.
Αμέσως μετά τη χούντα –όταν το ΚΚΕ νομιμοποιήθηκε και ο Τύπος ξαναβρήκε την ελευθερία του– οι εκλογές πήραν χαρακτήρα γιορτής του λαού, που επέζησε φιμωμένος στον γύψο επί επτά ολόκληρα χρόνια, με μεγάλες πολιτικές συγκεντρώσεις, που στη συνέχεια έλαβαν μορφή υπερθεάματος.
Οι εκλογές μέχρι τουλάχιστον τα μέσα της δεκαετίας του 1990 ήταν θορυβώδεις και έντονες, από τις πολιτικές αφίσες, τα πανό και τα συνθήματα στους τοίχους μέχρι το αυτοκίνητο που διέσχιζε με ντουντούκα τις γειτονιές για να αναγγείλει την ομιλία του τάδε υποψηφίου.
Ηταν ακόμα η εποχή που τα κόμματα πουλούσαν κουπόνια οικονομικής ενίσχυσης, οι πολίτες «σημαία, από νάιλον υψώνουμε σημαία πλαστική» και στο οικογενειακό τραπέζι οι πολιτικές συζητήσεις ήταν θυελλώδεις (μέχρις αλληλοσπαραγμού). Τα καφενεία ήταν χωρισμένα σε μπλε και πράσινα (με κάποια από αυτά να σερβίρουν ακόμα και τον καφέ σε κούπα με λογότυπο του κόμματος που υποστήριζαν).
«Οι λέξεις-κλειδιά της δεκαετίας του 1980, που δεν άφηναν κανέναν ασυγκίνητο, ήταν “αλλαγή” και “συμμετοχή”» δηλώνει στο «Βήμα της Κυριακής» (6.6.2010) ο Γ. Παναγιωτακόπουλος, συγκεντρωσιάρχης του Ανδρέα Παπανδρέου. «Υπήρχαν ασφαλώς συνθήματα που ακούγονταν μεθοδευμένα, καθώς ξέραμε πάνω κάτω το περιεχόμενο της ομιλίας του. Σε συγκεκριμένα σημεία, ένας πυρήνας 500 ατόμων, κυρίως της Νεολαίας του Κινήματος, τα προωθούσε στον κόσμο. Πολλά όμως τα φώναζε αυθόρμητα το πλήθος. Το περίφημο “Ο λαός δεν ξεχνά τι σημαίνει Δεξιά” ήταν σύνθημα που ακούστηκε πρώτη φορά χωρίς κανέναν προγραμματισμό, στην προεκλογική συγκέντρωση της Πάτρας, το 1981. Ποιο να πρωτοθυμηθώ; “Αλλαγή, αλλαγή, λαϊκή συμμετοχή”, “Ανεξαρτησία, λαϊκή κυριαρχία”, “Λαός, ΠΑΣΟΚ, στην εξουσία”. Παλλόταν ο κόσμος. Τώρα δεν κατεβάζουμε πια συνθήματα, ενώ σε πολλά κόμματα τα βγάζουν επικοινωνιολόγοι».
Στις 6.30 το απόγευμα της 12ης Μαρτίου του 1990 –λίγες μέρες πριν από τις κρίσιμες βουλευτικές εκλογές της 8ης Απριλίου–, ο πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, Ανδρέας Παπανδρέου, και ο πρόεδρος του Συνασπισμού, Χαρίλαος Φλωράκης, πήραν θέσεις στο αμφιθέατρο του Παντείου.
Πλήθος σημαντικών πολιτικών προσωπικοτήτων –ο πρωθυπουργός Ξενοφών Ζολώτας, ο πρώην πρωθυπουργός Τζαννής Τζαννετάκης, ο Αμερικανός και ο Σοβιετικός πρεσβευτής, υπουργοί, διπλωμάτες και βουλευτές– γέμιζαν την αίθουσα για να παρακολουθήσουν την πρώτη αντιπαράθεση των πολιτικών αρχηγών που θα μετέδιδαν ζωντανά τα δημόσια και τα ιδιωτικά κανάλια.
Ηταν το πρώτο ντιμπέιτ στην Ελλάδα και διοργανώθηκε από το Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων του Παντείου Πανεπιστημίου. Για να γίνει το πρώτο επίσημο ντιμπέιτ σε τηλεοπτικό στούντιο θα χρειαστεί να περάσουν έξι χρόνια: τα ξίφη τους διασταύρωσαν ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Κώστας Σημίτης και ο πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας Μιλτιάδης Εβερτ.
Την ίδια χρονιά οι Αθηναίοι θα δουν και το πρώτο τηλεοπτικό σποτ διά χειρός Ζακ Σεγκελά – ο μάγος της πολιτικής διαφήμισης διηγείται πώς ανέλαβε την καμπάνια της Μελίνας Μερκούρη για τον Δήμο της Αθήνας: «Ηρθα σε επαφή με τη Μελίνα έπειτα από αίτημα του Ζακ Λανγκ και του Φρανσουά Μιτεράν. Τότε δεν τη γνώριζα, αλλά ήμουν γοητευμένος, όπως όλοι όσοι την περιστοίχιζαν. Ηταν από τις γυναίκες που προηγούνταν της εποχής της τουλάχιστον 50 χρόνια. Η αλήθεια, ωστόσο, είναι πως έκανα μία από τις χειρότερες καμπάνιες μου, με αποτέλεσμα να χάσει».
