Οταν το συναίσθημα τροφοδοτεί την κάλπη

Μπορεί στην Ελλάδα οι εκλογές του 2015 να χαρακτηρίστηκαν «αναμέτρηση του φόβου με την ελπίδα», ωστόσο δεν υπάρχει εκλογική διαδικασία στην οποία οι πολίτες να μην προσέρχονται (και) έμπλεοι συναισθημάτων. Και μπορεί μόλις το 1984 η Aμερικανική Ενωση Κοινωνιολογίας να καθιέρωσε τον όρο «Κοινωνιολογία των συγκινήσεων», ωστόσο η συγκίνηση ως κινητήρια δύναμη της πολιτικής δράσης μελετάται ήδη από τον Αριστοτέλη.

Τώρα πια διαθέτουμε πλήθος ερευνών που δείχνουν πως τα συναισθήματα επηρεάζουν την πολιτική επιλογή μας. Ειδικά σε ταραγμένες περιόδους το συναίσθημα γίνεται καθοριστικός παράγοντας και μας επηρεάζει όσο πιο μεγάλη και κοντινή είναι η απειλή την οποία θεωρούμε ότι αντιμετωπίζουμε. Ειδικότερα στην Ελλάδα που, όπως απεικονίζεται σε πολλές έρευνες από το 2010, οι πολίτες ζουν σε συνθήκες αγωνίας, άγχους και απαισιοδοξίας, το συναίσθημα γίνεται ακόμα πιο έντονο – έως καθοριστικό. Κι επομένως τόσο πιο έντονη η αναζήτηση του κόμματος ή του ηγέτη που θα προσφέρει αισιοδοξία και ελπίδα.

Το 2015 ο πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) Νίκος Δεμερτζής και η ψυχολόγος Μπετίνα Ντάβου -και οι δύο καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών- παρουσίασαν τρεις διαφορετικές μελέτες για τα συναισθήματα και την οικονομική κρίση. Οι ερευνητές χώρισαν 160 ανθρώπους 18-25 ετών σε δύο ομάδες (πειράματος και ελέγχου) και χρησιμοποιώντας λογισμικό καταγραφής συναισθημάτων τούς έδειξαν 206 εικόνες από την καθημερινότητα πριν και μετά την οικονομική κρίση.

Ανάμεσα στα ευρήματα ήταν ότι οι άντρες εμφάνισαν σχετικά μεγαλύτερη διάθεση δράσης από τις γυναίκες και οι νεότεροι σε ηλικία μεγαλύτερη απαισιοδοξία από τους μεγαλύτερους. Οι πιο ώριμοι σε ηλικία έδειξαν μεγαλύτερη ικανότητα αντιμετώπισης των αντιξοοτήτων της κρίσης.

Ενοχοποίηση πολιτών

To βασικό συμπέρασμα της δεύτερης μελέτης ήταν ότι η ρηχή προσέγγιση της κρίσης από πολιτικούς και ΜΜΕ επέτεινε τα συναισθήματα θλίψης και φόβου και υποβοήθησε την ενοχοποίηση των ίδιων των πολιτών, αντί να φωτίζει τις δομικές αδυναμίες της οικονομίας. Στην τρίτη έρευνα δύο ομάδες αντρών και γυναικών ηλικίας 25-54 ετών, από όλα τα κοινωνικά στρώματα, επιβεβαίωσαν ότι η απομόνωση επέτεινε τα αρνητικά συναισθήματα.

Σε ένα τέτοιο «συναισθηματικό κλίμα» μετρήθηκαν (και) επικοινωνιακά οι δύο καμπάνιες των κομμάτων εξουσίας και σε τρεις εκλογικές αναμετρήσεις η ελπίδα κέρδισε κατά κράτος και μάλιστα σε συνθήκες που από πανεπιστημιακούς χαρακτηρίστηκαν «τακτικές ψυχολογικού πολέμου πρωτοφανείς για καιρό ειρήνης» (Πλειός, 2015). Τεσσεράμισι χρόνια μετά οι ψηφοφόροι εξακολουθούν να αναζητούν την ελπίδα, μόνο που -τουλάχιστον στις ευρωεκλογές- φάνηκε ότι την αναζητούν σε άλλον φορέα.

Η Prorata, σε έρευνα που παρουσίασε στις 21 Μαΐου, επιχείρησε να ανιχνεύσει τη συναισθηματική διάσταση της ψήφου: «Τι θα νιώσετε αν η Ν.Δ. βγει πρώτο κόμμα στις επερχόμενες (σ.σ. τότε) ευρωεκλογές» και αντίστοιχα «Τι θα νιώσετε αν ο ΣΥΡΙΖΑ βγει πρώτο κόμμα στις επερχόμενες ευρωεκλογές». To 40% των συμμετασχόντων δήλωσε πως θα νιώσει κάποιο θετικό συναίσθημα (ελπίδα, ικανοποίηση ή ανακούφιση) αν η Ν.Δ. είναι τελικά πρώτο κόμμα, ενώ το 35% δήλωσε πως θα νιώσει κάποιο θετικό συναίσθημα αν ο ΣΥΡΙΖΑ κερδίσει τις εκλογές.

Το κυρίαρχο συναίσθημα σε μια πιθανή νίκη του ΣΥΡΙΖΑ είναι η ικανοποίηση (15%), ενώ σε μια πιθανή νίκη της Ν.Δ. είναι η ελπίδα (21%). Επίσης ο θυμός για μια εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ θα φτάσει το 13%, ενώ για μια αντίστοιχη της Ν.Δ. το 6%. Οι εκλογές της 7ης Ιουλίου θα δείξουν ποιο κόμμα θα αναλάβει να διαχειριστεί όντως τις ελπίδες και τους φόβους μας για την επόμενη μέρα.

Οι αξίες των Ελλήνων σε αριθμούς

Η ευρύτερη συντηρητική αναδίπλωση της ελληνικής κοινωνίας αποτυπώνεται σε έρευνες όπως η World Values Survey (WVS) – μια παγκόσμια έρευνα αξιών που διεξάγεται από το 1981 σε δεκάδες χώρες του κόσμου περίπου κάθε πέντε χρόνια. Η διαΝΕΟσις σε συνεργασία με το ΕΚΚΕ έτρεξε την έρευνα στην Ελλάδα τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 2017 σε δείγμα 1.200 νοικοκυριών με προσωπικές συνεντεύξεις κι ένα ερωτηματολόγιο 307 ερωτήσεων.

Τι αποκαλύπτει παγκόσμια έρευνα που διεξήγαγαν στη χώρα μας το 2017 η διαΝΕΟσις σε συνεργασία με το ΕΚΚΕ

● Οι Ελληνες αξιολογούν ως το πιο σημαντικό κοινωνικό δίκτυο την οικογένειά τους (94,1%). Στον αντίποδα βρίσκεται η πολιτική, όπου το 66,2% των ερωτώμενων την αξιολογούν αρνητικά.

● Στη μεγάλη τους πλειονότητα (82,2%) οι ερωτώμενοι αποδέχονται ότι μία από τις κύριες επιδιώξεις της ζωής τους είναι να κάνουν υπερήφανους τους γονείς τους.

● Εφτά στους 10 συμφωνούν πως «όταν οι δουλειές είναι λίγες [σπάνιες], οι εργοδότες πρέπει να δίνουν προτεραιότητα σε Ελληνες παρά σε μετανάστες».

● Σχεδόν τρεις στους δέκα απαντούν αρνητικά στο αν έχουν ελευθερία επιλογής και έλεγχο πάνω στη ζωή τους.

● Τρεις στους δέκα δηλώνουν μη ικανοποιημένοι από τη ζωή τους.

● Ως προς την ικανοποίηση από την οικονομική κατάσταση του νοικοκυριού στο οποίο διαβιώνουν, δεσπόζει η δυσαρέσκεια (54,5%).

● Τρεις στους δέκα δηλώνουν πως ζουν χειρότερα από τους γονείς τους.

● Ως προς την εμπιστοσύνη σε απρόσωπους οργανισμούς, οι οποίοι διακρίνονται από συγκεκριμένες λειτουργίες, η πρώτη επιλογή (αφορά τον υψηλότερο βαθμό εμπιστοσύνης – «πολύ») είναι οι ένοπλες δυνάμεις (30,6%), ακολουθούν η Εκκλησία (28,1%), τα Πανεπιστήμια (23,5%), η αστυνομία (19,9%) και τα δικαστήρια (10,8%).

● Οι οργανισμοί που απωθούν την εμπιστοσύνη είναι σε φθίνουσα σειρά τα πολιτικά κόμματα (90,9%), η κυβέρνηση (85,3%), το κοινοβούλιο (84%), η τηλεόραση (85,2%), ο Τύπος (80,3%), οι τράπεζες (77,5%) και τα συνδικάτα (74,4%).

● 43% πιστεύει ότι «χρειαζόμαστε μεγαλύτερες εισοδηματικές διαφορές ως κίνητρα ατομικής προσπάθειας».

● 77% θεωρεί ότι «ο ανταγωνισμός είναι καλός για τους ανθρώπους».

Σήμερα οι Ελληνες δηλώνουν οι πλέον δυσαρεστημένοι από τη ζωή τους Ευρωπαίοι (51%). Η έρευνα της Gallup «2019 Global Emotions Report», η οποία διεξήχθη σε 143 χώρες, δείχνει ότι οι Ελληνες είναι ο πιο στρεσαρισμένος λαός (ακολουθούν οι Φιλιππινέζοι, οι Τανζανοί και οι Αλβανοί).

Η μάχη της επικοινωνίας πριν από τη μητέρα των μαχών

Στην πιο άνευρη, αν και κρίσιμη, προεκλογική αναμέτρηση της δεκαετίας οι υπεύθυνοι της καμπάνιας των δύο μεγάλων κομμάτων φαίνεται να αλλάζουν ασυνήθιστα ρόλους. Οι της Ν.Δ. επιχειρούν να επενδύσουν στην ελπίδα και οι του ΣΥΡΙΖΑ στα φοβικά σύνδρομα από την ενδεχόμενη επάνοδο της Δεξιάς στην εξουσία

Τις μέρες που ακολούθησαν το αποτέλεσμα των ευρωεκλογών, στον δημόσιο λόγο αλλά και στο εσωτερικό του κυβερνώντος κόμματος ξεκίνησε μια έντονη συζήτηση για τα αίτια της απρόσμενα μεγάλης ήττας του ΣΥΡΙΖΑ, με μια σημαντική μερίδα των στελεχών να αναφέρεται, εκτός της φθοράς από τις μνημονιακές πολιτικές, στα ζητήματα πολιτικής επικοινωνίας που ακολουθήθηκε καθώς και της ανάλυσης των δημοσκοπικών ευρημάτων. Κι ενώ αναμέναμε μια έντονα πολωμένη περίοδο, μέχρι σήμερα φαίνεται ότι ζούμε την πιο άνευρη προεκλογική αναμέτρηση της τελευταίας δεκαετίας.

Στα μέσα αυτής της ήπιας προεκλογικής περιόδου οι επικοινωνιακές εκστρατείες των δύο μεγάλων κομμάτων, όπως αναλύονται από τις εταιρείες δημοσκοπήσεων και από τους πολιτικούς επιστήμονες, παρουσιάζουν μια ασυνήθιστη σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν εικόνα. Η αξιωματική αντιπολίτευση επιχειρεί να επενδύσει στην ελπίδα και ο ΣΥΡΙΖΑ υπενθυμίζει εμφατικά το παρελθόν της αξιωματικής αντιπολίτευσης, προκαλώντας συναισθήματα φόβου στο σενάριο μιας κυβερνητικής αλλαγής.

Πατρίς, θρησκεία, οικογένεια ο ένας, αθλητικά ραδιόφωνα ο άλλος και η Σοφία Ζαχαράκη με και Εφη Αχτσιόγλου σε καίριους ρόλους

Με σύνθημα «Μη θυμάσαι τη Ν.Δ.» το τελευταίο τηλεοπτικό σποτ του ΣΥΡΙΖΑ καλεί τους ψηφοφόρους να μην ξεχάσουν αυτούς που μας χρεοκόπησαν, ενώ η Ν.Δ., με πρωταγωνιστή τον Κυριάκο Μητσοτάκη, προβάλλει το μήνυμα «ισχυρή ανάπτυξη, αυτοδύναμη Ελλάδα».

Τις τελευταίες μέρες στη δημοφιλή πλατφόρμα youtube εμφανίζονται συνεχώς χορηγούμενες διαφημίσεις της Ν.Δ., στοιχείο που ξεσήκωσε την έντονη αντίδραση του Πάνου Σκουρλέτη, ο οποίος κατήγγειλε ότι, ενώ η Ν.Δ. χρωστάει 280 εκατ. στις τράπεζες, προαγοράζει χρόνο στο διαδίκτυο δίνοντας εκατομμύρια για προεκλογική εκστρατεία.

Πριν από τις ευρωεκλογές η κυβέρνηση προσπάθησε να τονίσει τα επιτεύγματά της και τα θετικά μέτρα που έλαβε υπέρ των πολιτών, όμως αφιέρωσε πολύ χρόνο για να εξαπολύσει σφοδρές επιθέσεις κατά της Ν.Δ. ελαχιστοποιώντας το θετικό της μήνυμα.

Κάτι ανάλογο συνέβη και με τη Νέα Δημοκρατία, που έτρεξε μεν μια διαφημιστική εκστρατεία κατά 80% με θετικά μηνύματα, είχε όμως αναλάβει πολιτικές πρωτοβουλίες έντονης αντιπαράθεσης στο πρώτο μέρος της εκστρατείας εναντίον της κυβέρνησης (Πολάκης, κότερο, σύγκρουση στη Βουλή κ.ά.), που δεν τη βοήθησαν να έχει ένα εντελώς ενιαίο μήνυμα. Οι περισσότεροι επικοινωνιολόγοι με τους οποίους επικοινώνησε η «Εφ.Συν.» έκαναν λόγο για μια λευκή ισοπαλία χωρίς γκολ, σε έναν προεκλογικό αγώνα που μάλλον θα ξεχαστεί εύκολα.

Αντιγραφές

Το νέο σλόγκαν του ΣΥΡΙΖΑ «Τώρα αποφασίζουμε για τη ζωή μας» αντικατέστησε τα «Εχουμε τη δύναμη» και «η Ελλάδα των πολλών». Tο τελευταίο σύνθημα παρέπεμπε αρκετά στην επιτυχημένη εκστρατεία του Τζέρεμι Κόρμπιν (For the many, not the few), ενώ ένα από τα πρώτα τηλεοπτικά σποτ των ευρωεκλογών (το οποίο αποσύρθηκε αμέσως εξαιτίας της παρουσίας του Ι. Μεταξά) παρουσίαζε προεκλογικές ομοιότητες με την τηλεοπτική καμπάνια του Ζακ Σεγκελά για τις ανάγκες της προεκλογικής εκστρατείας του Φρανσουά Μιτεράν το 1988, την οποία είχε αντιγράψει αργότερα ο Ανδρέας Παπανδρέου.

«Η καμπάνια του ΣΥΡΙΖΑ είναι έξυπνη σε δημιουργικό επίπεδο, αλλά μιλάει για όλους αυτούς που περιορίζουν τους ανθρώπους, είναι σαν να λέει: “δες όλους αυτούς και φοβήσου. Είναι συντηρητικοί, περιοριστικοί, ψεύτες”. Είναι μια εκστρατεία αρκετά στοχευμένη σε δυνητικά δικό του κοινό. Επιχειρεί να μιλήσει για την οργή σε επίπεδο συναισθήματος, προσπαθώντας να τη μεταφέρει στη Ν.Δ., αλλά στο υποσυνείδητο του ψηφοφόρου του αυτό γεννά μια σειρά λόγων που πρέπει κάποιος να είναι οργισμένος μαζί του» εξηγεί στην «Εφ.Συν.» ο αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Μακεδονίας, Γιάννης Κωνσταντινίδης.

Ο ίδιος θεωρεί πως η εκστρατεία δεν θα είναι γόνιμη, παρότι αξιολογεί ορθή την πρόσφατη αλλαγή στο ρητορικό ύφος καθώς και την επιλογή ανάδειξης στην εμπροσθοφυλακή στελεχών όπως η Εφη Αχτσιόγλου, ο Ευκλείδης Τσακαλώτος, ο Νάσος Ηλιόπουλος, ο Αλέξης Χαρίτσης.

Κεντρικό πρόσωπο της καμπάνιας παραμένει πάντα ο Αλέξης Τσίπρας, ο οποίος συμμετείχε στα 18 από τα 21 τηλεοπτικά σποτ των ευρωεκλογών, σε μια υπερέκθεση η οποία προκαλεί αναπόφευκτη φθορά και διαρκείς επαναλήψεις, όπως τονίζουν οι ειδικοί της επικοινωνίας.

«Η πλειοψηφία δεν θέλει να την κυβερνά η φαμίλια Μητσοτάκη, οι βαρόνοι των ΜΜΕ και οι ακροδεξιοί. Ομως ο «μπαμπούλας» της Ν.Δ. είναι ένας μη νικηφόρος ετεροπροσδιορισμός» ισχυρίζεται ο Δημήτρης Παπανικολόπουλος, διδάκτορας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου, ο οποίος επιβεβαιώνει πως υπάρχει μια αντιστροφή των συναισθημάτων ως προς τον φόβο και την ελπίδα.

Πρόωρη κόπωση

Ομως, όπως υπογραμμίζει ο ίδιος, «οι εποχές είναι διαφορετικές και το επίπεδο της ελπίδας που ευαγγελίζεται η Ν.Δ. δεν είναι αντίστοιχο με τις προσδοκίες του 2015. Εκείνη την περίοδο η Ν.Δ. είχε ένα μήνυμα πως «θα πέσει ο ουρανός στο κεφάλι μας με τον ΣΥΡΙΖΑ», σε ένα αποτυχημένο ριμέικ της καμπάνιας του 2012. Ο φόβος τον οποίο επικαλείται σήμερα ο ΣΥΡΙΖΑ είναι υπαρκτός, όμως ο ΣΥΡΙΖΑ είναι αυτός που καρπώθηκε τα τελευταία χρόνια το κυρίαρχο συναίσθημα της οργής».

Μοιάζει σαν η απουσία έντονων λαϊκών κινητοποιήσεων να θόλωσε την κρίση για τα συναισθήματα μιας κοινωνίας, η οποία δεν σταμάτησε ποτέ να βράζει. Και όμως τα μηνύματα ήταν εκεί. Μετά το καλοκαίρι του 2016 οι δημοσκόποι παρατηρούν μια πρόωρη κόπωση του ΣΥΡΙΖΑ. Στην πορεία της τετραετίας σε επίπεδο κοινής γνώμης συνέχισε να υπάρχει η ταύτιση του 2015: οι ψηφοφόροι του ΣΥΡΙΖΑ συνέχισαν να έχουν το συναίσθημα της ελπίδας ως κυρίαρχο και της Νέας Δημοκρατίας αντίστοιχα αυτό του φόβου.

Σύμφωνα με τα δημοσκοπικά ευρήματα, οι αντιστοιχίες συνέχισαν να υπάρχουν, όμως τα μεγέθη άλλαξαν. Με τις συνέπειες της λιτότητας και του τρίτου Μνημονίου να γίνονται πλέον ορατές και να δυσχεραίνουν ακόμα περισσότερο τις ανισότητες στις ζωές των πολιτών, η οργή και ο θυμός αρχίζουν να κατευθύνονται προς την πλευρά του κυβερνώντος κόμματος. Στον δρόμο προς τις ευρωεκλογές και μετά το τέλος του προγράμματος, ο ΣΥΡΙΖΑ προσπαθεί να αναδείξει τα θετικά μέτρα στο πεδίο της οικονομίας, όμως οι όποιες θετικές ειδήσεις δείχνουν να χάνονται ανάμεσα στη συνεχιζόμενη σκανδαλολογία και τις προσωπικές πολιτικές αντιπαραθέσεις.

Πολιτικός επιστήμονας, καθηγητής Πανεπιστημίου με μεγάλη εμπειρία στις εκλογικές αναμετρήσεις, χαρακτήρισε «αυτοκτονικές» κάποιες επικοινωνιακές πολιτικές της κυβέρνησης προ των ευρωεκλογών λέγοντας χαρακτηριστικά: «Ο ΣΥΡΙΖΑ έχασε ορισμένες, προνομιακές για αυτόν, κοινωνικές ομάδες πολιτισμικού φιλελευθερισμού, όπως οι μορφωμένες μεσαίες τάξεις ιδιωτικών και δημοσίων υπαλλήλων. Πώς είναι δυνατόν να περνάς τη Συμφωνία των Πρεσπών, την οποία ένα 30-35% του πληθυσμού στηρίζει, και την ίδια ώρα όλος ο κόσμος να ασχολείται επί 20 μέρες με την κόντρα Πολάκη -Στουρνάρα;» δίνει ένα παράδειγμα ο συνομιλητής μας.

Και αν κάποιος μπορεί να ισχυριστεί εύλογα πως η σύγκρουση του αναπληρωτή υπουργού Υγείας με τον κεντρικό τραπεζίτη δεν αποτέλεσε κεντρική επιλογή της κυβέρνησης, η περίπτωση της σύγκρουσης του Παύλου Πολάκη με τον υποψήφιο της Ν.Δ. στις ευρωεκλογές Στέλιο Κυμπουρόπουλο είχε διαφορετικά χαρακτηριστικά.

Ενώ ο Παύλος Πολάκης -σωστά- τον εγκαλεί για χρήση των θετικών διακρίσεων υπέρ των ΑμεΑ, τελικά με τον τρόπο που το κάνει μεταθέτει τον πολιτικό διάλογο, βοηθά να στηθεί η εικόνα θυματοποιήσης ενός ΑμεΑ. Η επιλογή του πρωθυπουργού να προχωρήσει σε ψήφο εμπιστοσύνης και η απόλυτη κάλυψή του στον Π. Πολάκη, εγνωσμένου ύφους, οδήγησε στο εξής αποτέλεσμα. Ο Στ. Κυμπουρόπουλος πήρε 577.114 ψήφους, αριθμό-ρεκόρ σε ευρωεκλογές.

Σφίξιμο χεριών

Την ίδια ώρα η Ν.Δ., με τον αέρα των δημοσκοπήσεων στον δρόμο προς τις ευρωεκλογές, έπαιζε επικοινωνιακά χωρίς ρίσκο. Πλέον δεν επενδύει τόσο στην πόλωση επιχειρώντας να βελτιώσει την ανοίκεια εικόνα του Κυριάκου Μητσοτάκη, ο οποίος προσπαθεί να προσεγγίσει τον κόσμο και, όπως λένε οι επικοινωνιολόγοι, «να σφίξει όσα περισσότερα χέρια μπορεί και να ακουμπήσει πολλούς ώμους».

«Στη Νέα Δημοκρατία συνεχίζουν να αποτελούν το κόμμα που εξ αντανακλάσεως ψηφίζεται γιατί οι ψηφοφόροι είναι θυμωμένοι με τον ΣΥΡΙΖΑ, δεν είναι το κόμμα της ελπίδας. Χρησιμοποιεί μια καμπάνια χρωμοσαμπουάν, όπως λέμε στη γλώσσα μας. Ωραία πλάνα και χρώματα και λέξεις όπως ανάπτυξη, πάμε μπροστά, δύναμη, Ελλάδα μας, αξίζουμε. Εχει δώσει αρκετά χρήματα για την εκτέλεση μια απλής και κοινότοπης ιδέας» υποστηρίζει ο Γιάννης Κωνσταντινίδης.

Κοινότοπη και θα δούμε πόσο αποτελεσματική. «Για να λειτουργήσει αυτή η οργή στην Ελλάδα (όπως συνέβη και σε άλλες χώρες την ίδια περίοδο) δεν φτάνει μόνο η ματαίωση των προσδοκιών, καθώς πράγματι ο κόσμος δεν ένιωσε βελτίωση της ζωής του. Απαιτείται μια κατακλυσμιαία προπαγάνδα της Δεξιάς με όσα συστήματα έχουν συσπειρωθεί γύρω της. Ωστόσο πρόκειται για επιλογή υψηλού ρίσκου εκ μέρους της Δεξιάς να χτυπήσει προσωπικά το προφίλ του Αλέξη Τσίπρα και να προσπαθήσει να τον αποδομήσει πλήρως.

Ο Αλέξης Τσίπρας, παρά τη φθορά που υφίσταται, αποτελεί έναν statesman διεθνούς κύρους, που είναι δεδομένο ότι θα ηγηθεί του δημοκρατικού τόξου και την επόμενη μέρα, την ώρα που η συντηρητική παράταξη ψάχνει ακόμα ματαίως έναν ανάλογο ηγέτη» επισημαίνει ο Δημήτρης Παπανικολόπουλος.

Ο ίδιος θεωρεί πως σε μια εποχή κρίσης αντιπροσώπευσης και οικονομικής κρίσης οι πολίτες, με μόνο όπλο την ψήφο τους, τείνουν να τιμωρούν αδιάκριτα όσους κυβερνώντες επιβάλλουν λιτότητα ή απέτυχαν να την αποσοβήσουν, αλλά και όσους τους θέτουν εκβιαστικά διλήμματα, χωρίς μάλιστα να κάνουν αυτοκριτική.