LEGO: τα τουβλάκια της πολιτικής προπαγάνδας

Το 2016 ο Κινέζος ακτιβιστής Αϊ Γουέι Γουέι παρήγγειλε μια τεράστια ποσότητα LEGO για μια καλλιτεχνική κατασκευή που ετοίμαζε σχετικά με την ελευθερία του λόγου. Οταν η εταιρεία αρνήθηκε να παραδώσει την παραγγελία, με την αιτιολογία ότι τα προϊόντα της δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για πολιτικά μηνύματα, προκλήθηκε θύελλα αντιδράσεων – η λιγότερο ευγενική ήταν του ίδιου του καλλιτέχνη που ανάρτησε μια φωτογραφία με πλαστικά τουβλάκια να γεμίζουν μια λεκάνη τουαλέτας. Τελικά η LEGO αναγκάστηκε να αναθεωρήσει την πολιτική της για τη χρήση των παιχνιδιών της, γεγονός που, όπως εξηγούσε τότε ο Independent, σήμαινε ότι «τα LEGO μπορούν πλέον να χρησιμοποιηθούν για πολιτικές δηλώσεις, χάρη στον Αϊ Γουέι Γουέι».

Δέκα χρόνια αργότερα, όταν η ιρανική εταιρεία Explosive News άρχισε να παρουσιάζει τα ευφυέστατα AI video με LEGO, με τα οποία γελοιοποιεί τις ΗΠΑ και τον πρόεδρο Τραμπ, η εταιρεία από τη Δανία προτίμησε να διατηρήσει τη σιωπή της. Αντίθετα, το YouTube, που ελέγχεται όπως και η Google από την αμερικανική εταιρεία Alphabet, έσπευσε να κατεβάσει τον λογαριασμό της Explosive News, ο οποίος είχε προκαλέσει μεγαλύτερη επικοινωνιακή καταστροφή στον Λευκό Οίκο από το σύνολο των βαλλιστικών πυραύλων του Ιράν.

Στην ιστορία της βέβαια η LEGO είχε βρεθεί πολλές φορές στο επίκεντρο πολιτικών και κοινωνικών αντιπαραθέσεων (συνήθως ακούσια ή και εν αγνοία της), καθώς οικονομολόγοι, κοινωνιολόγοι και καλλιτέχνες χρησιμοποιούσαν τα τουβλάκια της αλλά και την πορεία της ίδιας της εταιρείας για να παρουσιάσουν τις θεωρίες τους.

Από τη Μεγάλη Υφεση στο Flexicurity

Η ιστορία των LEGO είναι συνυφασμένη με τη Μεγάλη Υφεση της δεκαετίας του 1930 αλλά και τη ναζιστική κατοχή της Δανίας το 1942, που οδήγησαν τον πατριάρχη της εταιρείας, Ολε Κιρκ Κρίστιανσεν, δύο φορές στα όρια της χρεοκοπίας. Η πρώτη κρίση τον μετέτρεψε από ξυλουργό σε κατασκευαστή ξύλινων παιχνιδιών, ενώ η δεύτερη του έδωσε την ιδέα της δημιουργίας των μπλοκ που ενώνονται για να δημιουργήσουν διάφορες κατασκευές. Το γεγονός μάλιστα ότι η πρώτη μεταπολεμική κυβέρνηση της Δανίας περιόριζε τη χρήση πρώτων υλών οδήγησε τον Κρίστιανσεν να κατασκευάσει τα τουβλάκια του από πλαστικό – ιδέα η οποία αντιμετωπίστηκε με θυμηδία από τα μέσα ενημέρωσης της εποχής.

Οταν επισκέφθηκα το 2009 το στρατηγείο της εταιρείας στην πόλη Μπιλούντ της Δανίας, η πολυεθνική επιχείρηση είχε πουλήσει τόσα παιχνίδια ώστε να αντιστοιχούν 62 τουβλάκια σε κάθε κάτοικο του πλανήτη. Παρ’ όλα αυτά, είχε μόλις γλιτώσει την τρίτη παρ’ ολίγον χρεοκοπία καταφέρνοντας να διαχειριστεί ένα χρέος 800 εκατομμυρίων ευρώ.

Χάρη σε μια άλλη εφεύρεση της Δανίας, το περίφημο Flexicurity, ή ελαστασφάλεια, η εταιρεία απολάμβανε τα προνόμια μιας απόλυτα ελαστικής αγοράς εργασίας που της επέτρεπε να ανασυνθέτει τα εργοστάσιά της σαν κομμάτια ενός LEGO και να απολύει μαζικά εργαζομένους – μεταφέροντας το κόστος στο κράτος, δηλαδή τους φορολογούμενους που πλήρωναν πλούσια επιδόματα ανεργίας, προγράμματα επανεκπαίδευσης εργαζομένων κ.ο.κ.

Παρά το γεγονός όμως ότι η εταιρεία, όπως και κάθε πολυεθνική, αποτελούσε ένα πολιτικό όν, φρόντιζε να μένει πάντα μακριά από πολιτικές αντιπαραθέσεις. Οι κατηγορίες που κατά καιρούς αντιμετώπισε ότι με τους ήρωές της (αστυνομικούς, καουμπόηδες κ.ά.) αναπαρήγε στερεότυπα των δυτικών κοινωνιών περνούσαν μάλλον απαρατήρητες σε σχέση με τις επιθέσεις που δέχονταν αμερικανικές εταιρείες παιχνιδιών, όπως λόγου χάρη η Disney.

Ισως η πιο ενδιαφέρουσα κοινωνιολογική κριτική που εντοπίσαμε τα τελευταία χρόνια ήταν του δημοσιογράφου και εκπαιδευτικού Τζέιμς Ορμπεσεν, που υποστήριξε ότι ενώ τα LEGO ξεκίνησαν σαν ένας παράδεισος δημιουργικότητας για παιδιά που μπορούσαν να κατασκευάσουν ό,τι περνούσε από το μυαλό τους, σταδιακά τα παιχνίδια άρχισαν να θυμίζουν… κατασκευές του ΙΚΕΑ. Από τη στιγμή που η εταιρεία παρουσίασε αναπαραστάσεις γνωστών ταινιών όπως το «Star Wars», ο πελάτης έπρεπε να ακολουθεί το βιβλίο οδηγιών όπου κάθε κομμάτι είχε κατασκευαστεί για να τοποθετείται σε αυστηρά προκαθορισμένες θέσεις.

Η τύχη βέβαια παίζει περίεργα παιχνίδια στα «κομφορμιστικά» σχέδια ορισμένων και η είσοδος της Τεχνητής Νοημοσύνης επανέφερε τη δημιουργικότητα στην πρώτη γραμμή. Οι δημιουργοί των ιρανικών ΑΙ βίντεο χρησιμοποιούν τις φιγούρες των LEGO, προφανώς χωρίς την άδεια της εταιρείας, για να γράψουν μια νέα σελίδα στο πεδίο της πολιτικής προπαγάνδας σε καιρό πολέμου.

Για τον Τραμπ πάντως, το ποτήρι της επικοινωνιακής ήττας γίνεται ακόμη πιο πικρό από το γεγονός ότι κάποιοι σκέφτηκαν να χρησιμοποιήσουν τα παιχνίδια μιας εταιρείας από τη Δανία, θυμίζοντάς του ότι εκτός από το Ιράν έχει αποτύχει να καταλάβει στρατιωτικά και τη Γριλανδία.

Παρεμπιπτόντως, και γι’ αυτό το ενδεχόμενο είχε κυκλοφορήσει το σχετικό meme, που έλεγε ότι με «μόλις» 1,43 τρισεκατομμύρια τουβλάκια οι Δανοί θα μπορούσαν να χτίσουν ένα τείχος ύψους δέκα μέτρων περιμετρικά της Γριλανδίας και να απωθήσουν την αμερικανική εισβολή.