Σινεμά στα χρόνια της εθνοκάθαρσης

Tο να διηγηθείς την πορεία του παλαιστινιακού λαού από το 1948 μέχρι τις μέρες μας, μέσα από την ιστορία μιας οικογένειας, αποτελεί ένα τιτάνιο έργο για κάθε δημιουργό. Και γίνεται σχεδόν αδύνατο, αν, λίγα 24ωρα πριν ο σκηνοθέτης φωνάξει «action», ξεκινήσει μια γενοκτονία η οποία θα μετατρέψει όλη την ομάδα παραγωγής σε καλλιτεχνικούς «πρόσφυγες». «Υστερα από πέντε μήνες προπαραγωγής», μου εξηγεί η Ντάμπις, «είχαμε βρει όλες τις τοποθεσίες, είχαμε κάνει το κάστινγκ, είχαμε συγκεντρώσει σε μια τεράστια αποθήκη τα όμορφα και προσεκτικά επιλεγμένα σκηνικά και αντικείμενα από τις διαφορετικές χρονικές περιόδους που βλέπουμε στην ταινία». Η ομάδα είχε την έδρα της στη Ραμάλα αλλά θα γίνονταν γυρίσματα και στο Ισραήλ, στη Χάιφα, στη Γιάφα και στο Τελ Αβίβ.

Και ύστερα ήρθε η 7η Οκτωβρίου και αμέσως μετά η σφαγή των Παλαιστινίων. «Νιώθαμε τις εκρήξεις από τις βόμβες και ακούγαμε τα μαχητικά αεροσκάφη. Σε λίγες ημέρες αρχίσαμε να εκκενώνουμε την περιοχή. Ηταν καταστροφικό να αφήσουμε πίσω μας όλη τη δουλειά που είχαμε κάνει, αλλά κυρίως το παλαιστινιακό μας συνεργείο, χωρίς να ξέρουμε τι θα συμβεί σε αυτούς ή στις οικογένειές τους».

Με την ομάδα διαλυμένη και τον προϋπολογισμό να έχει τιναχτεί στον αέρα, η Ντάμπις (ως γνήσια Παλαιστίνια) κατάφερε να πατήσει ξανά στα πόδια της και να ξεκινήσει γυρίσματα στην Κύπρο, στη Ρόδο αλλά κυρίως στην Ιορδανία, όπου είχε την ευκαιρία να γνωρίσει και να συνεργαστεί με Παλαιστίνιους από τους προσφυγικούς καταυλισμούς. Το κλίμα όμως είχε αλλάξει. «Ετοιμάζαμε μια ταινία για την εθνοκάθαρση, ενώ παρακολουθούσαμε μια γενοκτονία. Αισθανόμασταν ότι ήταν πιο σημαντικό να συνεχίσουμε αμέσως τα γυρίσματα, ώστε να κυκλοφορήσει στον κόσμο το συντομότερο δυνατό. Ολη η αγάπη, η συμπόνια, ο θυμός και η θλίψη μας μπήκαν σε αυτή την ταινία».

Η υπεράσπιση της ανθρωπιάς

Στην ερώτησή μου αν σκέφτηκε να συμπεριλάβει στο σενάριο τις τελευταίες εξελίξεις, η απάντησή της συνοψίζεται σε μια φράση: «Η ιστορία δεν ξεκινά στις 7 Οκτωβρίου». Το σημαντικό, μου εξηγεί, «ήταν να δείξω το πλαίσιο που οδήγησε στο 2023. Ηθελα μια ταινία για την υπεράσπιση της ανθρωπιάς μας και για μια παλαιστινιακή οικογένεια που αντιστέκεται. Αυτή την εικόνα, δηλαδή, που μας στερούν στα δυτικά μέσα ενημέρωσης, στο Χόλιγουντ και στην τηλεόραση. Ηθελα να τιμήσω την παλαιστινιακή ανθρωπιά».

Οπως κάθε Παλαιστίνιος δημιουργός με τον οποίο έχω συνομιλήσει τα τελευταία χρόνια στη Νέα Υόρκη, η Σερίν Ντάμπις βιώνει ένα καθεστώς αποκλεισμού και λογοκρισίας. «Κανένας μεγάλος διανομέας ή πλατφόρμα streaming δεν θέλει να προβάλει παλαιστινιακές ταινίες», μου λέει και εξηγεί ότι είναι σοκαρισμένη «από τη δειλία των διανομέων του Χόλιγουντ και των πλατφορμών» να αγγίξουν ταινίες για τις οποίες «οι Παλαιστίνιοι σκηνοθέτες συχνά περνάνε από την κόλαση για να τις φτιάξουν. Είναι τρομακτικό να βρίσκεσαι στις ΗΠΑ αυτή τη στιγμή και να εκφράζεις την άποψή σου. Και έτσι αρχίζεις να σκέφτεσαι, μήπως πρέπει να φύγω; Πρέπει να μετακομίσω;».

Τους τελευταίους μήνες, όμως, η Ντάμπις άρχισε να βιώνει και την αλλαγή. «Ολο και περισσότεροι άνθρωποι ξυπνούν και μιλούν ανοιχτά, και αυτό μου δίνει ελπίδα». Συζητάμε για τη φράση «Free Palestine» που είπε ο Χαβιέ Μπαρδέμ στην απονομή των Οσκαρ, για το πρωτοφανές χειροκρότημα που έλαβε αλλά και για τις δημοσκοπήσεις που για πρώτη φορά από τότε που γεννήθηκε δείχνουν ότι οι Αμερικανοί συμπαθούν περισσότερο τους Παλαιστίνιους παρά τους Ισραηλινούς. «Οι άνθρωποι», εξηγεί η ίδια, «καταλαβαίνουν επιτέλους ποιος είναι ο καταπιεστής και ποιος είναι ο καταπιεζόμενος».

Η κουβέντα επιστρέφει στην ταινία αλλά και στα βιβλία που τη συνόδευσαν και την ενέπνευσαν, όπως τα έργα του Παλαιστίνιου συγγραφέα (και δολοφονημένου ηγετικού στελέχους του Λαϊκού Μετώπου για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης) Γκασάν Καναφανί. «Τα μυθιστορήματα και η λογοτεχνία σου παρουσιάζουν κόσμους που στη συνέχεια δημιουργείς στο μυαλό σου, και αγαπούσα πάντα τις ιστορίες του Καναφανί. Το “Επιστροφή στη Χάιφα” είχε πραγματικά μεγάλη επίδραση πάνω μου και με οδήγησε να γράψω τη δική μου πορεία επιστροφής και να εξερευνήσω την πολυγενεαλογική ιστορία μου».

Τα έργα του Καναφανί είναι παρόντα ακόμη και στον ελληνικό και στον αγγλικό τίτλο της ταινίας (Στη σκιά της πορτοκαλιάς και All That’s Left of You, αντίστοιχα). Περισσότερο παρούσα, όμως, είναι η ιστορία των καθημερινών Παλαιστινίων που πάντα επιβιώνουν απέναντι σε απάνθρωπες αντιξοότητες, από το 1948 μέχρι το 2022. Διηγήσεις χωρίς τις οποίες δεν έχεις καμία ελπίδα να κατανοήσεις όσα ακολούθησαν μετά το 2023.