«Τα τελευταία λόγια του αυτοκράτορα – Της Ύριας το τραγούδι»

Μια παράσταση-παραβολή, με βαθύ οικολογικό μήνυμα, η οποία, με τη βοήθεια του δεκαπεντασύλλαβου, θρηνεί για την ανθρώπινη απληστία που εξαντλεί τους θησαυρούς της φύσης και θίγει με συμβολισμούς το ζήτημα του ανεξέλεγκτου τουρισμού 

Τον Σεπτέμβριο του 2019, σε μια από τις… καθιερωμένες ετήσιες πυρκαγιές στη Ζάκυνθο, κάηκε ολοσχερώς ένας ελαιώνας δυόμισι χιλιάδων χρόνων στον λόφο Απελάτη του χωριού Κερί. Αρχέγονες ελιές, που πάνω στους τεράστιους κορμούς τους έφεραν σφραγίδες από την εποχή των Ενετών, μετατράπηκαν σε μακάβρια γλυπτά. «Παρθενώνα της Ζακύνθου» τον χαρακτήρισαν οι περιβαλλοντολόγοι του προγράμματος «Βιομνήμες» του Ιονίου Πανεπιστημίου για τους μνημειακούς ελαιώνες του Ιονίου. 

Η αεικίνητη Μαρία-Λουίζα Παπαδοπούλου, σκηνοθέτρια, συγγραφέας, ηθοποιός και πολλά άλλα, εμπνεύστηκε τη θεατρική παράσταση «Τα τελευταία λόγια του αυτοκράτορα» από αυτή την πυρκαγιά η οποία κατέστρεψε έναν ακόμα θησαυρό της φύσης, που ο χρόνος τον σεβάστηκε, αλλά οι άνθρωποι όχι. Έγραψε και σκηνοθέτησε ένα «παραμύθι» σε δεκαπεντασύλλαβο, οικείος στίχος για τη Ζάκυνθο – σε αυτό το μοτίβο γράφονται οι «ομιλίες», το λαϊκό θέατρο της Ζακύνθου δηλαδή. 

Μια φορά κι έναν καιρό, λοιπόν, ήταν μια ελιά που έδινε τους καρπούς της στους Ζακυνθινούς, αλλά κάηκε. Μεταμορφώθηκε σε θεϊκή οντότητα που την έλεγαν Ύρια – ένα από τα αρχαία ονόματα της Ζακύνθου. Στο έργο περιγράφεται ως εξής: «Η Ύρια η αρχόντισσα, η όμορφη κοπέλα/ εζούσε χρόνους εκατό, τέρμινα δυο χιλιάδες/ με ούλη την εμορφάδα τση και ούλη τση τη νιότη/ μεγάλα μάτια μύγδαλα, μακριά ήταν τα μαλλιά τση/ κι είχαν το χρώμα του έβενου…»

Τα εβένινα μαλλιά της είχαν θαυματουργές ικανότητες. Μπορούσαν να γιαίνουν τις αρρώστιες και τους καημούς του έρωτα. Μια τούφα της θεράπευε τα πάντα. Μια μέρα, λοιπόν, ένας νέος από τη Ζάκυνθο, όταν έμαθε ότι ο αυτοκράτορας της Πάργας είναι άρρωστος, πήρε ένα τσουλούφι της και του το πήγε για να γίνει καλά. Εκείνος, από ευγνωμοσύνη, «χρύσωσε» τον νέο. Όταν μαθεύτηκε το γεγονός και οι κάτοικοι του νησιού μυρίστηκαν το κέρδος, μαζεύτηκαν «Κι αμπονόρα αρχίνησε το σούσουρο στη Χώρα/ “Κομμάτι έβενο κι εμείς να βάλουμε στο χέρι/ κι ύστερις να τον δώκουμε χρυσάφι να μας φέρει”». 

Δεν υπήρχε πια επιστροφή: τα μαλλιά της Ύριας είχαν γίνει αντικείμενο εμπορικής συναλλαγής. «Οι άρχοντες κι όλοι οι φαμόζοι εμπόροι / στη Ζάκυνθο αρριβάρανε/ να πάρουνε τον έβενο να τον μοσχοπουλήσουν». Την ξεμάλλιασαν, τη στράγγιξαν, τη γέρασαν, έπεσαν πάνω της σαν τα όρνια για να προλάβουν έστω μια τρίχα, ώσπου στο τέλος έχασε την πνοή της. Την κατασπάραξαν, κάπως σαν το τέλος του ήρωα από το «Άρωμα» του Πάτρικ Ζίσκιντ. Ξαναγεννήθηκε· όμως αυτή τη φορά ήταν γεμάτη θυμό και κατάρες, επειδή οι άνθρωποι δεν σέβονταν τίποτα ιερό: «Σώνει!/ Ας μη βλέπω πλια στο φως το αχόρταγο κοπάδι./ Αγγίζετε τ’ ανέγγιχτα χωρίς αιδημοσύνη./ Τρώτε απ’ τις σάρκες σας, μωροί,/ θάβετε τα παιδιά σας». Οι κάτοικοι δεν είχαν πια τι να εκμεταλλευτούν. Ο αυτοκράτορας της Πάργας τούς ψέγει για την απρονοησία και την αδηφαγία τους. Μετανιώνουν, αλλά μάλλον είναι αργά…

Τα λόγια της Ύριας, ένας χρησμός. Πράγματι, με την καταστροφή που έχουμε κάνει στον πλανήτη, τρώμε από το δικό μας μέλλον και κυρίως από των επιγόνων. Αυτά θέλησε να καταδείξει η θεατρική ομάδα «Ανέμη» της κ. Παπαδοπούλου. Η παράσταση παίχτηκε πριν από λίγες μέρες για κάποιες βραδιές στο θέατρο Σαρακηνάδου στη Ζάκυνθο, από έναν γυναικείο θίασο από ταλαντούχες ηθοποιούς και χορεύτριες. Όπως μάθαμε, σκοπεύουν να παίξουν και στην Αθήνα. Στην παράσταση συνδυάζονται μουσική, χορός, αφήγηση, πρόζα, τραγούδι, βίντεο και φωτογραφίες. Η ζωντάνια των συντελεστών είναι απερίγραπτη. Όσο για το κείμενο, κάθε στίχος κι ένα ράπισμα στο αχόρταγο πρόσωπό μας… 

Επικοινωνήσαμε με τη Μαρία-Λουίζα Παπαδοπούλου, η οποία έχει σπουδάσει στο Θέατρο Τέχνης και, μεταξύ άλλων, υπήρξε βοηθός του Λευτέρη Βογιατζή, έχει συνεργαστεί με το Εθνικό ως σκηνοθέτρια και με την ομάδα της την «Ανέμη» έχει σκηνοθετήσει δεκάδες παραστάσεις (παιδικό θέατρο, κλασικά και σύγχρονα έργα, νουβέλες, θέατρο της επινόησης, αυτοσχεδιασμός κ.ά.).

Είναι καταπέλτης τα λόγια της για την οικολογική καταστροφή και τη λαίλαπα του μαζικού τουρισμού: «Σώνει, φτάνει δηλαδή, πια αυτή η αλόγιστη θυσία στον μαζικό τουρισμό. Πρέπει να σεβόμαστε τη φέρουσα ικανότητα της Ζακύνθου και κάθε τόπου γενικότερα. Τα 4s (sea, sex, sun, sand – θάλασσα, σεξ, ήλιος, άμμος) δεν μπορούν πια να ορίζουν τη μοίρα ενός τόπου, είναι πεπερασμένο μοντέλο τουρισμού», μας λέει. 

«Δεν προστατεύουμε τις ομορφιές μας, ούτε τις μέσα ούτε τις έξω», τονίζει η κ. Παπαδοπούλου. «Αυτές τις ελιές, που είναι παλαιότερες και από αυτές του Ορους των Ελαιών, τις αφήσαμε να καούν. Μετά την πυρκαγιά, μαζέψαμε απομεινάρια κορμών και με τη γλύπτρια Άντα Κορφιάτη φτιάξαμε ένα γλυπτό και το εκθέσαμε τον Οκτώβριο του 2019 στην κεντρική πλατεία του νησιού. Πιο δίπλα, βάλαμε την αριστουργηματική γοργόνα και τη χελώνα του λαϊκού γλύπτη Διονύση Τσουκαλά και όλα αυτά “περιβρέχονταν” από ένα μεγάλο μαύρο πανί, σύμβολο των επιζήμιων εξορύξεων πετρελαίου στο Ιόνιο, το οποίο είχε φτιάξει η κίνηση “NodrillZante”. Εκεί στήθηκε ένας δημόσιος διάλογος με τίτλο “Του δέντρου οι ερώτησες και του βυθού τα πάθη” και οι περαστικοί επί μέρες απαντούσαν σε δώδεκα ερωτήσεις. Η συμμετοχή ήταν ανέλπιστη: πυροσβέστες, καλλιτέχνες, αφηγητές, χορευτές, περιβαλλοντολόγοι, έφηβοι, η “Κίνηση κατά των πετρελαίων”, η κίνηση “Καθαρά νερά” συμμετείχαν σε αυτό το πολυφωνικό δρώμενο. Το έργο “Της Ύριας το τραγούδι” το είχα γράψει για εκείνη την εκδήλωση, αλλά υπερίσχυσε η ιδέα της περφόρμανς».

«Σας έχουν βοηθήσει ο Δήμος Ζακύνθου ή η Περιφέρεια Ιονίων Νήσων;» ρωτήσαμε τη Μ.-Λ. Παπαδοπούλου και η απάντησή της ήταν ενδεικτική τού πόσο σέβονται τον πολιτισμό οι ιθύνοντες. «Η Περιφέρεια μας είχε βγάλει ένα κονδύλι, αλλά λόγω ανωτέρας βίας, ακυρώθηκε η παράσταση. Όταν το ζητήσαμε ξανά, μας απάντησαν ότι λόγω εκλογών δεν μπορεί να συγκληθεί το Περιφερειακό Συμβούλιο. Εφόσον, όμως, το κονδύλι είχε εγκριθεί, έπρεπε να μας δοθεί. Βέβαια, κατά καιρούς μάς στηρίζει με κάτι μικρά ποσά η Περιφέρεια, δεν μπορώ να πω. Ο δε Δήμος Ζακύνθου με κορόιδεψε εντελώς, αφού το ντοσιέ μου ανακλήθηκε εν αγνοία μου! Άσε που για να παίξουμε στο δημοτικό θέατρο ζητήσανε περισσότερα από ό,τι στο “Τζένη Καρέζη”. Ευτυχώς που υπάρχουν και οι ιδιώτες χορηγοί και μπορέσαμε να πραγματοποιήσουμε την παράσταση. Μόνο σε αυτούς οφείλω ευχαριστίες. Πιστεύω πως πρέπει να φτιάξουμε ένα σωματείο τοπικών καλλιτεχνών, ώστε να μπορούμε να κάνουμε συλλογικές διεκδικήσεις».

ΥΓ. «Πού να εγνώριζες κι εσύ τι θησαυρό κατείχες;» λέει σε κάποιο σημείο το έργο. Κι όμως, γνωρίζουμε. Κι όμως, δεν μας νοιάζει…

INFO: «Τα τελευταία λόγια του αυτοκράτορα – Της Ύριας το τραγούδι». Σκηνοθεσία-συγγραφή-μελωδικά μοτίβα: Μαρία-Λουίζα Παπαδοπούλου. Παίζουν: Γωγώ Γκιβέτση (Ύρια), Χαρά Κάνδηλα (Έφηβος, Χορός), Μάρω Μουζάκη (Νένα, Χορός), Μαρία-Λουίζα Παπαδοπούλου (Καμένη Ελιά, κεντρική αφήγηση), Μαρία Σαμαρά (Παιδί, Χορός), Ιωάννα Φραγκούλη (Βασιλιάς, Χάρος, Χορός), Τασία Μπράτη (μοιρολόι). Κοστούμια: Άση Δημητροπούλου. Σκηνικά, αντικείμενα, μάσκες: Διονύσιος Τσουκαλάς. Ζωγραφική νέου: Λένα Γούναρη. Σύνθεση τραγουδιών: Κωνσταντίνος Καλαμάκης. Μουσικοί: Κωνσταντίνος Καλαμάκης, Έλενα Λύρη, Τερέζα Χαράνια, Παναγιώτα Παυγέλου. Επιμέλεια κίνησης: Γωγώ Γκιβέτση. Βίντεο: Νίκος Κοντοσταυλάκης, Αντώνης Κιτσίκης. Διάρκεια: 75΄.