Τι κι αν μας είχαν προειδοποιήσει οι φίλοι για το τι πρόκειται να δούμε στη Στέγη;… Κι έτσι ακόμα ο αιφνιδιασμός μας ήταν το ίδιο μεγάλος… Το αναγραμματισμένο, το παραποιημένο όνομα του Ρόθκο, δίνει τον τίτλο και την αφορμή για μια παράσταση ενός ακόμα τρομερού παιδιού της πολωνικής σκηνής, του Λούκατς Τβαρκόφσκι (Lukasz Twarkowski), και, μαζί, γίνεται το κατώφλι από το οποίο θα διαβούμε έναν κόσμο όπου τίποτα δεν υπάρχει χωρίς το είδωλό του: έναν κόσμο τέχνης και μοναξιάς, ονείρου και παρακμής εγκιβωτισμένο σε κάποιο κινέζικο εστιατόριο που συντονίζεται με τις ψυχές του Hopper και του Williams, κόσμο στον οποίο οι χρονολογίες επικαλύπτουν η μια την άλλη και τα πρόσωπα συναντούν το κάτοπτρό τους.
Σε αυτό τον κόσμο σε όλα επιτρέπεται να ζουν μαζί: η τέχνη και η μετονομασία της, ο δημιουργός ενός έργου τέχνης μαζί με τον δημιουργό του θρύλου του, το θέατρο, ο κινηματογράφος και η βίντεο-αρτ, ο ρεαλισμός και ο συμβολισμός, κάποια στιγμή ακόμα και ο ίδιος ο καλλιτέχνης, με τον ηθοποιό που τον ερμηνεύει…. Το θέμα μας είναι όχι τόσο το «τι είναι η αληθινή τέχνη», αλλά «τι είναι πλαστό» και το αν, τέλος πάντων, αξίζει να κάνουμε (ακόμη, στον καιρό του AI και των bitcoins) τέτοιου είδους ερωτήσεις…
Πριν από μερικά χρόνια ένας πίνακας του Ρόθκο, λέει, που είχε πουληθεί για ένα ποσόν ανάλογο της θέσης του καλλιτέχνη στο σύστημα εκτιμήσεων, αποδείχτηκε στο τέλος «πλαστός» -και στο σκάνδαλο που ξέσπασε βρέθηκε ότι μια σειρά από πινάκων με τη δική του υπογραφή είχαν στην πραγματικότητα δημιουργηθεί (ή πρέπει να πούμε «κατασκευαστεί») από ένα Κινέζο μαθηματικό. Αμέσως, όπως είναι προφανές, κινήθηκαν όλοι οι μηχανισμοί που οδηγούν σε δίκες και διαγραφές σημαντικών ονομάτων από τον χώρο της τέχνης και της αγοραπωλησίας της.
Κι όμως. Η ανταλλακτική αξία του πίνακα, όπως θυμίζει το «Rohtko», δεν βρίσκεται εντός του. Είναι κάτι εξωτερικό σε αυτόν, που δεν αφορά τον ίδιο, ούτε τον δημιουργό. Η ίδια η έννοια της «υπογραφής», του «πρωτότυπου», του «ενός και μόνου αυθεντικού έργου» είναι ένα δημιούργημα της Δύσης, τίμημα και αυτό της νεοτερικότητας και της αγωνίας της να εντοπίσει κάποια αρχή σε μια κοινά αναγνωρισμένη αφετηρία. Είναι ακόμα -όπως είναι άλλωστε προφανές- το αποτέλεσμα ενός καπιταλιστικού δικτύου αξιών που δίνει άυλη υπεραξία σε κάτι χωρίς να ενδιαφέρεται για τη σημασία του.
Αυτό που λησμονείται με τον καιρό είναι ότι πίσω από τον πίνακα του Ρόθκο, για να μην πούμε «μέσα» στον πίνακα, όπως ισχύει στην περίπτωσή του, βρίσκεται κάτι από τη σάρκα και το αίμα του, σαν ένα είδος μυστηριακής μετάληψης -πράγματα ασφαλώς άπιαστα για τους ολιγάρχες του χρήματος που θέλουν «έναν Ρόθκο» να διακοσμεί τις τραπεζαρίες των θαλαμηγών τους.
Από εδώ ξεκινά μια παράσταση που αν μη τι άλλο ενσωματώνει το παραπάνω ερώτημα στην ίδια την υπόστασή της. Γιατί μήπως αυτό που είδαμε στη Στέγη είναι «αυθεντικό»;… «Πλαστογραφία» 1: Πάνω στη σκηνή της τρεις γιγαντοοθόνες εμφανίζουν το μοντάζ από τις σκηνές που γυρίζονται σε πραγματικό χρόνο με τα σκηνικά ενός κινέζικου εστιατορίου. «Πλαστογραφία» 2: Τα πρόσωπα που εμφανίζονται δεν είναι βέβαια παρά ηθοποιοί του θιάσου, ένα θέατρο τελικά που θέλει να παρουσιάσει μια άλλη, εκτός αυτού, πραγματικότητα. Πώς λοιπόν να πείσεις για την ειλικρίνεια του ερωτήματός σου όταν εσύ ο ίδιος μοιάζει να εργαλειοποιείς την τέχνη σου προς όφελος σου;
Η απάντηση βρίσκεται στον κόσμο του Τβαρκόφσκι. Εδώ η αυθεντικότητα δεν βρίσκεται στο αποτέλεσμα, στο «προϊόν» και σε ό,τι εκτίθεται, αλλά στη διαδικασία, στο φανέρωμα της δομής. Ο δημιουργός της παράστασης είναι κοντά στον Ρόθκο που αναζητάμε: ένας δημιουργός που εξαφανίζεται μετά το πέρας της καθώς δεν έχει λόγο ύπαρξης – όμοια όπως η ίδια η παράσταση θα εξαφανιστεί, θα χαθεί για πάντα, μετά την αυλαία. Αυτό που θα απομείνει θα είναι ένα απείκασμα, που θα μπορεί πιθανόν να γίνει αντικείμενο διαπραγμάτευσης στο ανταλλακτήριο της τέχνης αλλά δεν θα παύει στην πραγματικότητα να πρόκειται για λείψανο, για άδειο κέλυφος, με άπειρες δυνατότητες αναπαραγωγής αλλά χωρίς το νόημα της πρώτης εκείνης ζωής που κάποτε εμπεριείχε.
Να πώς το θέατρο καταφέρνει να γίνει ο μόνος αγωγός που ανακαλεί την ουσία της αυθεντικότητας. Μίλησαν πολλοί για το πολυμεσικό περιβάλλον εντός του οποίου αυτό το θέατρο του Τβαρκόβσκι λειτουργεί. Αστειότητες. Το θέατρο φέρεται στις άλλες τέχνες με τον κανιβαλικό τρόπο που έχει, ας πούμε, το μηδέν στον πολλαπλασιασμό του: με ό,τι κι αν το βάλεις δίπλα, στο τέλος πάλι θέατρο θα έχεις. Το έχουμε τόσες φορές θυμίσει από αυτήν εδώ τη στήλη, έναν μόνο σκοπό έχει το θέατρο σε αυτές τις περιπτώσεις: να βάλει τον άνθρωπο ξανά στο κέντρο των πραγμάτων. Ιδού ο Ρόθκο λοιπόν, ο ένας και φθαρτός, πίσω από τους άπειρους, άφθαρτους όχι «πλαστούς» μα άψυχους «Ρόκθο» των εκθετηρίων κάθε είδους. Ιδού ο ένας Ρόθκο που αναγεννιέται σε όποιον βλέπει και αναπαράγει τα δάκρυα έργων του. Για όλα τα άλλα, σιωπή….
Ξέρω πως όλοι -κι εγώ ανάμεσά τους- σπεύδουν να αναγνωρίσουν στον νέο Πολωνό σκηνοθέτη τα εύσημα που αρμόζουν στη θεμελιώδη αυτή πρόταση για την ψυχή και το σώμα του σύγχρονου πολιτισμού μας. Ομως δεν μπορώ παρά να διακρίνω, πίσω από τη λάμψη του αστέρα, τους άλλους γύρω του δορυφόρους που με εντυπωσίασαν και αυτοί με την ακτινοβολία τους. Μην τους παραβλέπουμε. Ας πούμε, στο όνομα της -εξίσου νέας- Πολωνίδας δραματουργού Anka Herbut είδα τη βάση ενός κειμένου στο οποίο στηρίχτηκε η τετράωρη αυτή ποιητική ώσμωση του μυθικού με το ταπεινό, του ανθρώπινου με το άψυχο, του καλλιτέχνη με το παραμορφωτικό του κάτοπτρο και, τέλος, του ίδιου του θεάτρου με το είδωλό του. Σημειώνω χωριστά τους μεστούς και δηκτικούς διαλόγους, τη σουρντίνα μιας μοναξιάς που συνοδεύει κάθε μας πια συζήτηση για την τέχνη, αλλά και το λεπτό χιούμορ με το οποίο η συγγραφέας κέντησε την πλασματική διάσταση της σοβαροφάνειάς μας.
Ή μήπως θα πρέπει να παραβλέψουμε τα σκηνικά του Γάλλου συνεργάτη του σκηνοθέτη, Fabien Lédé;… Η ικανότητα του σκηνικού της παράστασης να μετουσιώνει ένα όραμα σε σύμπαν, να μεταμορφώνεται διαρκώς και να γεμίζει τον κόσμο της εμπειρίας μας από άκρη σε άκρη ανήκει σε αυτόν, όπως και στην απίστευτη ομάδα των τεχνικών που θέτουν με την ακρίβεια δευτερολέπτου κάθε βράδυ σε κίνηση τον στροβιλισμό του ονείρου (διόλου τυχαία υποκλίνονται μαζί με τους ηθοποιούς στο τέλος της παράστασης). Και -ποτέ μην το παραβλέπουμε αυτό- ανήκει οπωσδήποτε σε μια παραγωγή που έδωσε σε όλους τη δυνατότητα υλοποίησης αυτού του κόσμου- και που μου φαίνεται πως έφτασε σε προϋπολογισμό όσο το σύνολο της επιδότησης των ελληνικών θιάσων για ένα χρόνο…
Την ίδια εντύπωση, που φτάνει ώς τα όρια του θαυμασμού, μου έδωσαν τα κοστούμια της Svenja Gassen, η χορογραφία του Pawel Sakowicz, τα βίντεο του Jakub Lech, οι φωτισμοί του Eugenijus Sabaliauskas. Και χωριστά η μουσική του Lubomir Grzelak, καθώς ακολουθεί -αν δεν μετρονομεί κιόλας- τον παλμό ενός σώματος που ζει κάτω από τον κόσμο της ατομικότητας και της αλαζονείας.
Το κοινό χειροκροτεί όρθιο στη Στέγη το όραμα, το χάσιμο και φανέρωμα μιας δύναμης πολύ μεγαλύτερης από τη λησμονιά. Είναι η μνήμη του δημιουργού που ζει όχι πια στο ίδιο το έργο του, αλλά στη μυθολογία του. Αναρωτιέται κανείς πως είναι δυνατόν για μια ακόμη φορά οι ηθοποιοί του περίφημου πολωνικού θεάτρου να διδάσκουν τι σημαίνει αληθινός «ρεαλισμός», ρεαλισμός δηλαδή του βάθους και της σιωπής. Η ομάδα από τους Juris Bartkevičs, Kaspars Dumburs, Ērika Eglija-Grāvele, Yan Huang, Andrzej Jakubczyk, Rēzija Kalniņa, Katarzyna Osipuk, Artūrs Skrastiņš, Mārtiņš Upenieks, Vita Vārpiņa, Toms Veličko και Xiaochen Wang είναι θαυμαστή και όταν παίζει και όταν μυστηριωδώς αποσύρεται στη σκιά της σκηνής.
Η παρουσία ή η μαρτυρία τους αναπληρώνει το μόνο εκείνο που λείπει από την παράσταση για τον Ρόθκο. Από την αρχή όλοι μιλούν για τους καταραμένους πίνακές του, μα μέχρι το τέλος δεν θα δούμε επί σκηνής ούτε έναν από αυτούς…. Δεν είναι άλλωστε και απαραίτητο -στο διαδίκτυο μπορεί να έχει κανείς όσους θέλει, σε όποια ανάλυση, μπορεί κιόλας να τους κατεβάσει σαν wallpaper για την οθόνη του…. Μα στη σκηνή της Στέγης πίσω από τον κάθε «Ρόκθο» θα αισθανθεί τον ένα, τον χαμένο και διά παντός απιστοποίητο, Ρόθκο.
