«Παράδεισος» όπως λέμε Σμύρνη

Υπάρχει παράδεισος επί της Γης; Μπορεί και να υπήρξε, αλλά πάνε περίπου 100 χρόνια από τότε: «Παράδεισος» ήταν το όνομα που είχαν δώσει στον οικισμό τους οι Αμερικανοί που είχαν μετοικίσει στα περίχωρα της Σμύρνης επειδή λάτρευαν τον κοσμοπολιτισμό της. Αυτή είναι μόλις μία ψηφίδα γνώσης από το ιστορικό ντοκιμαντέρ «Σμύρνη, η καταστροφή μιας κοσμοπολίτικης πόλης 1900-1922», που σκηνοθέτησε η Μαρία Ηλιού με ιστορικό σύμβουλο τον καθηγητή Ιστορίας στο Haverford College, Αλέξανδρο Κιτροέφ. Το ντοκιμαντέρ, που μας δίνει την εικόνα της Σμύρνης από άγνωστο κινηματογραφικό υλικό, μας επιτρέπει να δούμε τις πολλές κοινότητες και το έντονο ελληνικό στοιχείο που συνέθεσαν τη μοναδικότητα αυτού του κοσμοπολίτικου λιμανιού της Μεσογείου στις αρχές του 20ού αιώνα.

Καρπός έρευνας τεσσάρων χρόνων, βασισμένο σε αρχεία και από τις δυο πλευρές του Ατλαντικού, όπου κατέφυγαν οι εκδιωγμένοι κάτοικοί του μετά τον τραγικό Σεπτέμβριο του 1922 και την Καταστροφή, φέρνει στο φως άγνωστο στο ευρύ κοινό οπτικό υλικό από ιδιωτικές συλλογές και αρχεία ιδρυμάτων των ΗΠΑ (Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, Πανεπιστήμια Πρίνστον και Χάρβαρντ, Imperial War Museum) και της Ελλάδας. Μα περισσότερο από όλα καθηλώνει ο τρόπος που αφηγούνται την Ιστορία της Σμύρνης τόσο οι ιστορικοί που λαμβάνουν μέρος όσο και οι άνθρωποι, Σμυρνιοί πρώτης, δεύτερης και τρίτης γενιάς μέσα από τις προσωπικές και οικογενειακές τους μαρτυρίες.

Αυτό το ιστορικό ντοκουμέντο, που δίνει μια νέα ματιά επιχειρώντας να φωτίσει τους λόγους για τους οποίους πριν από έναν αιώνα το λιμάνι είχε συνδυαστεί με τη χαρά, όπου «ακόμη και οι φτωχοί σε ένα αστικό κέντρο όπως η Σμύρνη ζούσαν σχετικά καλύτερα από τους φτωχούς των μικρότερων πόλεων και ιδίως καλύτερα από τον αγροτικό πληθυσμό», όπως μας εξηγεί ο ιστορικός του επιμελητής, είχε προβληθεί παλαιότερα στο Μουσείο Μπενάκη και τώρα προβάλλεται με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή.

*Τι έκανε τόσο μοναδική τη Σμύρνη ώστε να τη συζητάμε ακόμη σαν ένα όνειρο που χάθηκε; ρωτήσαμε τον Αλέξανδρο Κιτροέφ.

«Η ερώτησή σας περιέχει κατά τη γνώμη μου τη λέξη-κλειδί “χάθηκε”. Ηταν οι τρομακτικές συνθήκες του διωγμού που έγινε αναπάντεχα μετά την ξαφνική κατάρρευση του μετώπου και η καταστροφή των κτιρίων και η ισοπέδωση της Ελληνικής γειτονιάς που δίνουν αυτό το ειδικό νόημα της Σμύρνης. Ενώ, για παράδειγμα, στην περίπτωση μιας άλλης κοσμοπολίτικης πόλης με περίπου την ίδια σε μέγεθος ελληνική παρουσία και ακόμη βαθύτερες ιστορικές ρίζες, της Αλεξάνδρειας, υπήρξε στη χειρότερη περίπτωση έμμεσος διωγμός, χωρίς σφαγές και πυρκαγιές και καταστροφές.

Είναι ακόμη εκεί και μπορούμε να την επισκεφθούμε. Και υπάρχει ακόμη Ελληνισμός, έστω λίγος, που διατηρεί την Κοινότητα. Και να πάμε στο νεκροταφείο, όπου υπάρχουν οι τάφοι των προγόνων μας. Στη Σμύρνη πας ακόμη στην προκυμαία, εκείνο τον τόπο μαρτυρίου, και πρέπει να βάλεις τα δυνατά σου να φανταστείς πώς ήταν, διότι από την πλευρά της θάλασσας έχει επεκταθεί και από την άλλη βλέπεις μόνο νέοκτιστα».

Σημειώνεται ότι για την ηχητική επένδυση της ταινίας η μοντέζ Αλίκη Παναγή χρησιμοποίησε ήχους εποχής, ενώ ο συνθέτης Νίκος Πλατύραχος βασίστηκε κυρίως σε τραγούδια από τη Σμύρνη της εποχής για να γράψει την πρωτότυπη μουσική για το φιλμ.

INFO: Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, απόψε, στις 20.00. Εισιτήρια 10€ στο 210-7282333 και www.megaron.gr