Ενας ανυπότακτος πίσω από την κάμερα

Τι μένει από το ζωντανό θέατρο; Ακόμα και στην ψηφιακή εποχή μας, κυρίως φωτογραφίες, άρθρα και αναμνήσεις. Μόνο. Οταν τον Απρίλιο πέθανε σε ηλικία 94 χρόνων ο σπουδαίος Γάλλος θεατρικός συγγραφέας Αρμάν Γκατί, ο ανυπότακτος και αποσυρμένος, που κάποτε κυριαρχούσε και από το 1968 και μετά γύρισε την πλάτη του στο κατεστημένο θέατρο για να δουλέψει στο περιθώριο, γράφοντας και ετοιμάζοντας συλλογικά παραστάσεις με ομάδες από μαθητές γυμνασίου, νοικοκυρές, αστυφύλακες, τοξικομανείς, φυλακισμένους και μετανάστες, η Γαλλία τον αποχαιρέτησε με σεβασμό -άλλωστε είχε προλάβει να τον τιμήσει: η Γαλλική Ακαδημία τον είχε βραβεύσει για το θεατρικό του έργο.

Ο θάνατός του έκανε τους Γάλλους αλλά και την ανθρωπότητα να θυμηθούν και πάλι τον μοναχικό, δονκιχωτικό του δρόμο, τις επιτυχίες του και τις περιπέτειές του. Τότε που ανέβαζε έργα του ο Ζαν Βιλάρ και το Πίκολο Τεάτρο.

Τότε που συνεργάτες του στην τέχνη ήταν οι καλύτεροι, ο Κρις Μαρκέρ και ο Πιερ Μπουλέζ, και στους συνομιλητές του συγκαταλέγονταν ο Τσε Γκεβάρα και ο Μάο Τσε Τούνγκ. Τότε που αναγκάστηκε ο ίδιος ο Ντε Γκολ να απαγορεύσει παράσταση στο Theatre National Populaire με έργο του για τον Φράνκο, προσπερνώντας τον αντιφασίστα υπουργό Πολιτισμού του Αντρέ Μαλρό και οδηγώντας τον Γκατί στην οργισμένη του έξοδο από το προσκήνιο.

Ηταν, όμως, πολλά πράγματα μαζί ο Αρμάν Γκατί, αυτός ο αναρχικός γιος αναρχικού σκουπιδιάρη. Πριν αφιερωθεί στο θέατρο είχε γυρίσει όλο τον κόσμο σαν δημοσιογράφος, ακόμα και την Κίνα, πάντα σε μέρη με κοινωνικές εντάσεις και επαναστάσεις, και είχε βραβευτεί με διεθνείς διακρίσεις για τα ρεπορτάζ του. Είχε γυρίσει ακόμα και ταινίες.

Οχι πολλές, αλλά ιστορικές πια. Ευτυχώς για τους Ελληνες, που διψάνε για γνώσεις και εμπειρίες, το 58ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης (2-12 Νοεμβρίου) αποφάσισε να εντάξει τέσσερις από αυτές στο πρόγραμμά του, σε ένα σπάνιο αφιέρωμα στο κινηματογραφικό έργο του Αρμάν Γκατί, από τα λίγα που έχουν γίνει εκτός Γαλλίας.

Το αφιέρωμα ξεκινάει με το κινηματογραφικό ντεμπούτο του, την «Περίφραξη» (L’ Enclos), η οποία συμμετείχε και βραβεύτηκε στο Φεστιβάλ των Κανών, το 1961. Δεν είχαν γυριστεί μέχρι τότε πολλές ταινίες για τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, αλλά ο Γκατί είχε προσωπική εμπειρία. Πριν ενταχθεί στη Γαλλική Αντίσταση, είχε περάσει ένα διάστημα σε στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας, από το οποίο και δραπέτευσε -όχι, πάντως, στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Neuengamme, όπως είχε ισχυριστεί για να διαψευστεί πανηγυρικά χρόνια αργότερα (2011) από τους εκεί κρατούμενους και να αποκτήσει μια μελανή κηλίδα στην προσωπική του ιστορία. Στην «Περίφραξη», έναν κλειστοφοβικό κινηματογραφικό εφιάλτη, δύο κρατούμενοι σε στρατόπεδο, ένας Εβραίος κι ένας αντιναζί, κλείνονται σε περιφραγμένο χώρο και αναγκάζονται από τους Γερμανούς να παλέψουν μεταξύ τους. Οποιος σκοτώσει τον άλλο, θα γλιτώσει τη ζωή του. Η αλληλεγγύη, όμως, νικά και φέρνει την ανατροπή.

Εναν χρόνο αργότερα (1962) ο Αρμάν Γκατί επιστρέφει στο Φεστιβάλ των Κανών εκπροσωπώντας την Κούβα. Ο ίδιος ο Φιντέλ Κάστρο τον είχε προσκαλέσει να γυρίσει εκεί μία ταινία. Προέκυψε «Ο άλλος Χριστόφορος» («El otro Cristobal»), μια σουρεαλιστική, με σατιρικό τόνο αλληγορία για την κουβανική επανάσταση, αλλά ίσως και μια έμμεση κριτική στο νέο καθεστώς. Ενδεικτικά είναι τα απρόβλεπτα πρόσωπα που πρωταγωνιστούν: ένας αδίστακτος δικτάτορας, ο Θεός κι ένας κρατούμενος-απελευθερωτής.

Η επόμενη ταινία του, που θα προβληθεί στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, είναι το πειραματικό «Πέρασμα του Εβρου» («Le Passage de l’ Ebre», 1969), προσοχή, όχι του δικού μας, αλλά του ισπανικού ποταμού, που μνημονεύεται και στο «Ay Carmela», τον περίφημο θούριο των Δημοκρατικών στον Εμφύλιο. Πολλά χρόνια πριν από την τεράστια κρίση του μεταναστευτικού στην Ευρώπη, ο Γκατί διηγείται στην ταινία του την ιστορία ενός Ισπανού μετανάστη στη Γερμανία, που χάνει τον γιο του σε εργατικό ατύχημα και έρχεται αντιμέτωπος με τις ξενοφοφικές αντιδράσεις των γύρω του.

Το αφιέρωμα ολοκληρώνεται με μια ταινία που συνδυάζει όλες τις εμμονές του Αρμάν Γκατί: αγώνες για κοινωνική δικαιοσύνη και πρωταγωνιστές απλούς, ανώνυμους ανθρώπους. Το «Εχουμε όλοι ονόματα δέντρων» («Nous etions tous des noms d’ arbres», 1982), εκτυλίσσεται στην Ντέρι της Βόρειας Ιρλανδίας, στη διάρκεια των βίαιων συγκρούσεων μεταξύ του αγγλικού στρατού και του ντόπιου πληθυσμού, που ακόμα τότε αγωνιζόταν για την ανεξαρτησία του. Οι νεαροί που παίζουν στην ταινία είναι όλοι ερασιτέχνες, μέλη ενός κοινωνικού κέντρου της πόλης, που εν μέσω των ταραχών προσπαθούν να βρουν μια θέση στην κοινωνία.