Εν μέσω μιας φλύαρης προεκλογικής περιόδου ο Θάνος Μικρούτσικος μας λέει «Πώς η ιστορία γίνεται σιωπή»… Το βράδυ της 4ης Σεπτεμβρίου φέρνει στον Κήπο του Μεγάρου τούς δεξιοτέχνες Θοδωρή Οικονόμου (δεύτερο πιάνο), Θύμιο Παπαδόπουλο (πνευστά) και δύο εξαιρετικές φωνές: την Αφροδίτη Μάνου και τον Κώστα Θωμαΐδη. Μια παράσταση που είδαμε τον Ιούλιο στη Μικρή Επίδαυρο σ’ ένα γεμάτο θέατρο παρά τις κλειστές τράπεζες.
Ο Θάνος Μικρούτσικος κλείνει 45 χρόνια μεστής μουσικής καριέρας. Ανήσυχος καλλιτεχνικά και επαγγελματικά, δεν μπορεί να σταθεί σ’ έναν τόπο. Επειτα από έναν κύκλο περιοδειών έρχεται στον Κήπο με τραγούδια που όλοι έχουμε αγαπήσει.
Αν το ένα αυτί του Θάνου Μικρούτσικου τεντώνει προς την ορχήστρα του, το άλλο αφουγκράζεται πάντα την πολιτική κατάσταση. Και την αναλύει με την άλλη του ιδιότητα, του μαθηματικού…
«Οι τελευταίες πολιτικές εξελίξεις και τα capital controls έφεραν αναβολές, ματαιώσεις στο πρόγραμμα συναυλιών», μας λέει.
«Η δουλειά μας, άλλωστε, έχει αναστατωθεί από την κρίση των τελευταίων πέντε χρόνων, καταστροφή της τάξεως του 70%, αφού δεν ανήκουμε σε εκείνους που ψυχαγωγούν τα πολύ πλούσια κοινωνικά στρώματα. Με μουσικές και τραγούδια κοινού αισθήματος, απευθυνόμαστε σε μεγαλύτερες μάζες ανθρώπων. Εγώ αντέδρασα από το 2010 επαγγελματικά, καλλιτεχνικά. Από την ημέρα του Καστελόριζου έχω κάνει 450 συναυλίες. Αυτή η παράσταση είναι λιτή, διακριτική και η αμεσότητά της προκύπτει από μια αυστηρότητα. Η κάθε νότα στη θέση της».
• Εχετε ποτέ τρακ;
Υπάρχει πάντα ένα τρακ διάρκειας 20 δευτερολέπτων. Επειτα γίνομαι ο «θρασύτερος» των ανθρώπων. Κάθομαι στο πιάνο και μετά από δυο τραγούδια ξέρω ότι είναι στο χέρι μου. Χωρίς να γνωρίζω πόσοι, ποιοι είναι από κάτω. Αν με γουστάρουν ή αν με μισούν.
• Να σας μισούν;
Μου έχει τύχει σε συναυλία φίλου στο Μέγαρο Μουσικής, πριν μπούμε στην αίθουσα, ν’ ακούω από συναδέλφους πόσο κακό έργο θα παρακολουθήσουμε. Αν δεν έχεις μια αγαπητική διάθεση απέναντι στο σοβαρό έργο τέχνης, δεν θα σου ανοιχτεί ποτέ. Πώς να σου αρέσει όταν πηγαίνεις σφιγμένος εναντίον του; Ανάμεσα στο άφημα και την εκ των προτέρων απόρριψη, υπάρχει μέση οδός.
• Πώς είναι να γυρνάς όλη την Ελλάδα περιοδεύοντας, κάθε χρόνο μάλιστα. Δεν φοβάστε την τυποποίηση;
Ολα αυτά τα χρόνια ελάχιστες φορές υπέπεσα στην τυποποίηση. Από το 2000 και μετά αλλάζω συναυλιακό πρόσωπο. Βοηθάει ότι η μουσική μου κινείται σ’ ένα μεγάλο φάσμα, ειδικά στο τραγούδι: από το απλούστερο ζεϊμπέκικο μέχρι τους προχωρημένους πειραματισμούς. Σε μια 45χρονη πορεία, η ιδιότητα του συνθέτη της λεγόμενης κλασικής και σύγχρονης μουσικής επιτρέπει στο μυαλό μου να γεννά παραστάσεις διαφορετικής φόρμας. Τελευταία αναζητώ τη λιτότητα, μακριά από μπιχλιμπίδια που μουτζουρώνουν την ουσία.
• Τι χαρακτηρίζετε μπιχλιμπίδια;
Αυτά που χρησιμοποιείς προσπαθώντας να σκεπάσεις την ουσία του τραγουδιού με ωραιοποιήσεις ήχων ενορχηστρωτικού τύπου. Φυσικά μια σπουδαία ενορχήστρωση μπορεί ν’ αναδείξει την ουσία. Κάποιες φορές όμως η σπουδή της αναζήτησής της ενέχει μια κενότητα ή καλύπτει μια λιγότερη ουσία. Προσωπικά επιλέγω να χρησιμοποιώ την ενορχήστρωση ως στοιχείο της σύνθεσης. Δεν θα ξεχάσω ένα βίντεο με τον Ρίχτερ -φανατικός θαυμαστής του, ίσως και ο καλύτερος πιανίστας του 20ού αιώνα- λίγο πριν πεθάνει. Απίστευτος δεξιοτέχνης, όταν έπαιζε Λιστ έχανες τα δάχτυλά του στο πιάνο. Σ’ αυτό το βίντεο λοιπόν παίζει Σούμπερτ με μια λειτουργία τόσο αργή, σαν παιδί που μαθαίνει. Λιτά, αντιδεξιοτεχνικά, χτυπά μια νότα και ακούει τον ήχο της μέχρι να σβήσει. Στο τέλος νιώθεις πλήρης, έχεις πιάσει ακόμα και τη σιωπή ανάμεσα σε δυο νότες. Αυτό κερδίζεις από τη λιτή φόρμα, αυτό προσπάθησα να κάνω στην Επίδαυρο και τώρα στον Κήπο του Μεγάρου.
• Αλλά και η δεξιοτεχνία δεν είναι ζητούμενο;
Εννοείται πως μπορείς να παίξεις αν έχει παίχτες. Με τον Θοδωρή Οικονόμου δεύτερο πιανίστα και τον πνευστό Θύμιο Παπαδόπουλο, κάνεις δεξιοτεχνίες που απογειώνουν εσένα κατ’ αρχάς στη σκηνή και στη συνέχεια, ενδεχομένως, το κοινό. Αλλες φορές επέλεξα άλλη φόρμα. Το τρίο με τους Ρίτα Αντωνοπούλου και Θύμιο Παπαδόπουλο σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες αλλά και στην Ελλάδα.
Επίσης το «Πάντα γελαστοί και γελασμένοι» στη φόρμα του λαϊκού τραγουδιού από έναν μη λαϊκό συνθέτη όπως εγώ. Παλαιότερα με τον Θηβαίο και σπουδαίους μουσικούς άλλου τύπου μια τρελή δουλειά -από εκεί προέκυψε ο «Αμλετ της Σελήνης».
• Υπάρχει και η αυστηρά επαγγελματική διάσταση στην επιλογή των περιοδειών, η οικονομική.
Και μην τη σνομπάρει κανείς. Ολες οι εμμονές και τα καλλιτεχνικά ιδεολογήματα προκύπτουν στην άσκηση του επαγγέλματος. Οποιος ισχυρίζεται ότι ο καλλιτέχνης δημιουργεί «εκτός επαγγέλματος» ψεύδεται. Ολοι συμφωνούμε ότι η μεγαλύτερη ιδιοφυΐα της δυτικής μουσικής είναι ο Μπαχ. Αυτός ο τύπος δούλευε 18 ώρες το 24ωρο με κεριά. Είχε να θρέψει 20 στόματα, πολύτεκνος ως θρησκευόμενος. Του έλεγε λοιπόν το αφεντικό του στη μητροπολιτική εκκλησία: «Το Σάββατο θέλω καινούργια λειτουργία». Και την έγραφε. Δύσκολη εργασία η σύνθεση σε πέντε μέρες και να παίζεις στο όργανο. Κάποτε λοιπόν βαρέθηκε. Τι έκανε; Επαιρνε τα καλύτερα σημεία και τα έχωνε στην επόμενη λειτουργία με κάποια καινούργια θέματα. Η μπαγαποντιά δεν τον σταμάτησε να γίνει ο καλύτερος συνθέτης ever, ενώ συγχρόνως όλες τις εμμονές, τις θρησκευτικές εν προκειμένω, τις εξέφραζε μέσα από την παραγγελία του ποιμένα… Αλλο παράδειγμα ο Μπετόβεν. Αν μελετήσουμε προσεκτικά κι όχι ως μαθητές Ωδείου τις αλληλογραφίες αυτού του μέγιστου κωφού διαβάζουμε: «Ω ρε γαμώτο, πρέπει να ενορχηστρώσω για την τάδε μπάντα του δήμου έξω από τη Βιέννη. Είναι όμως 4 χιλιάδες δουκάτα, δηλαδή 12 μηνιάτικα». Και γράφει αριστούργημα. Ο Μπετόβεν μέσω της παραγγελίας εκφράζει τη δική του εμμονή, που είναι πολιτική, ριζοσπαστική: την αστική τάξη που ανεβαίνει διαλύοντας τη φεουδαρχία. Αυτή είναι λειτουργία σοβαρού, σημαντικού συνθέτη.
• Στα καθ’ ημάς, σήμερα τι μπορεί να «κρύψει» ο συνθέτης στο έργο του;
Αν με ρωτήσεις ποιο είναι το δημοφιλέστερο έργο μου θα πω «η δουλειά μου στον Καββαδία, ο “Σταυρός του Νότου”». Ε, λοιπόν, ήταν παραγγελία του κινηματογραφιστή Τάσου Ψαρρά. Μου ζήτησε μουσική για σειρά με ναυτικό θέμα που γύριζε στην ΕΡΤ 2. Θυμάμαι τον ρώτησα, καθώς και τον Γιώργο Παπαλιό, αν θέλουν στίχους. Μου είπαν «γιατί όχι;». Ετσι γεννήθηκαν τα επτά τραγούδια που τώρα ετοιμάζονται να μεγαλώσουν την τέταρτη γενιά. Αν θέλω κάτι να μου αναγνωριστεί δεν είναι η όποια σπουδαιότητά μου ως συνθέτη αλλά η έντιμη πρόθεσή μου. Δεν είχα ποτέ άλλο σκοπό παρά μόνο να εκφράσω κάθε φορά αυτό που με έκαιγε. Το πώς το εξέφρασα είναι άλλο θέμα, ίσως όχι πάντα με άρτιο τρόπο. Υπό αυτήν την έννοια όμως δεν ξεχωρίζω κανένα από τα παιδιά μου, ούτε τα προβληματικά, μην πω ότι τα αγαπώ και περισσότερο.
• Ωστόσο το πλατύ κοινό ψηφίζει «Σταυρό του Νότου». Μια «Καββαδιομάνια» που πράγματι μεγάλωσε τρεις γενιές.
Ενας δίσκος μελοποιημένης ποίησης πούλησε μέσα σε 35 χρόνια 2 εκατομμύρια αντίτυπα. Κάποιοι θεωρούσαν, ακόμα ίσως, ότι ο Καββαδίας είναι ένας θαλασσινός ποιητής, της φυγής, του ταξιδιού, της ναυτοσύνης. Ημιτελής άποψη, γιατί αυτά τα στοιχεία αποτελούν πεδίο για να πει ο ποιητής κάτι άλλο, αυτό που από πλευράς κειμένου εξηγεί την «Καββαδιομάνια» που λες. Προτείνει στον νέο άνθρωπο να ξεπεράσει τα όριά του, να κατακτήσει το αδύνατο. Πολύ πιο πριν από το σύνθημα του γαλλικού Μάη «είμαστε ρεαλιστές, κυνηγάμε το αδύνατο», τον προτρέπει «χόρεψε πάνω στο φτερό του καρχαρία». Επιλέγει το συγκεκριμένο κήτος, το ανθεκτικότερο πλάσμα της φύσης, δεδομένου ότι οι προπάπποι του επέζησαν μετεωριτών και δεινοσαύρων 75 εκατομμύρια χρόνια πίσω, στα βάθη του ωκεανού. Το υπέροχο πολιτικό μήνυμα του Καββαδία είναι: «δάμασε, κατάκτησε το αδύνατο». Αυτό λοιπόν επιζητώ για τον εαυτό μου: να ξεπερνώ τα όριά μου.
• Τα έχετε ξεπεράσει;
Με την όπερα «Η επιστροφή της Ελένης», μια τεράστια παραγωγή 160 εκτελεστών, όπου έπρεπε να καθυποτάξω την κάθε στιγμή στο ανάλογο μέγεθος. Η δεύτερη ήταν ένα κοντσέρτο για βιολί, πιάνο και ορχήστρα εγχόρδων που ολοκλήρωσα το 1997. Τότε αισθάνθηκα ότι ξεπέρασα αυτό που ήμουν, ανεξαρτήτως των καλών κριτικών. Ηταν η δική μου βεβαιότητα ότι έσπασα το προσωπικό μου ρεκόρ.
• Φημίζεστε ως άνθρωπος που προστατεύει, συντρέχει οικογένεια, συγγενείς, φίλους.
Ο Μαρξ είναι ο καλύτερος παραμυθάς στην ιστορία των λαών. Τον αγαπάω γιατί μιλά για μια κοινωνία όπου ο ψαράς θα γράφει ποιήματα και ο ποιητής θα ψαρεύει. Γιατί λέει ότι η αυτοπραγμάτωση του καθενός έρχεται μέσα από την αυτοπραγμάτωση του άλλου. Παρά την κοινωνική ανισότητα όπου η ατομική ιδιοκτησία -φετίχ και για το νήπιο- εμπίπτει στα όρια του DNA, εγώ θα αγωνίζομαι μαζί με τον άλλον. Δεν θα έχω ποτέ την κοινωνία που ονειρεύτηκε ο Μαρξ, το ξέρω. Αλλά αυτή η ιδέα θα εμπλέκεται στην καθημερινότητά μου. Ναι, προσφέρω όπως μπορώ. Το θέμα δεν είναι αυτό. Είναι ότι δεν φέρω ίχνος βαρυγκώμιας. Γίνομαι ευτυχισμένος όταν βλέπω τον άλλο ευτυχισμένο κι αυτό που σου λέω ισχύει, στην τιμή μου. Μέσα στη γενική κατάθλιψη της κρίσης, σ’ αυτήν την ωραία περιοχή που μένω, στο Μετς, βλέπω νέους ανθρώπους που κάποτε εργάζονταν, απολάμβαναν μια σχετικά άνετη ζωή, να ψάχνουν στα σκουπίδια. Η εικόνα με ενοχλεί βαθύτατα. Δεν γίνεται να ευτυχήσεις εντός τεσσάρων τοίχων. Οσο κι αν ισορροπώ με την οικογένεια και τους φίλους μου, δεν μπορώ να κλείσω τα μάτια. Η διέξοδος της επαφής με το κοινό με κινητοποιεί. Μπαίνει εδώ ένα θέμα αλληλοεμψύχωσης, όχι με την έννοια του γκουρού, του μύστη από σκηνής. Στέλνεις κάτω κάτι και επιστρέφεται στο πολλαπλάσιο. Ε, αυτό είναι το «εμείς» που κατακερματίστηκε από την πουτάνα οκταετία της σημιτικής πολιτικής, εκείνη που δημιούργησε τα μικρά «εγώ» και την πλαστή ευμάρεια. Το «εμείς» με κάνει ευτυχισμένο. Κι αυτό απαντά στην οποιαδήποτε πρακτική αποχή μου από τα δημόσια. Δεν θέλω να χάσω αυτό το κερδισμένο «εμείς».
Το πρόβλημα της Αριστεράς είναι οι αυτοσχεδιασμοί
• Πώς φτάσαμε στην επάρατη συμφωνία;
Ο Τσίπρας άργησε πολύ να μιλήσει για σκληρή διαπραγμάτευση. Μέχρι τον Νοέμβριο του 2014 έλεγε «θα σκίσω το Μνημόνιο». Πήγαν ξεβράκωτοι και η γερμανική νεοφιλελεύθερη ελίτ τούς χτύπησε σαν χταπόδια. Γεννήθηκα το 1947, παιδί αστικής οικογένειας, ο παππούς είχε επιχείρηση αρτοποιίας. Αλλά ο πατέρας επέστρεψε από το Πανεπιστήμιο αριστερός. Από την πρώτη μου διαδήλωση, 9 χρονών στο Αγγλικό Προξενείο για το Κυπριακό, που γύρισα σπίτι μούσκεμα από το κατάβρεγμα, τα έχω ζήσει όλα. Ε, λοιπόν, δεν θυμάμαι πιο ρευστό πολιτικό χρόνο και πολιτικό τοπίο. Μπορούμε να πούμε σήμερα ένα σωρό και σε τρεις ημέρες να μην μπορεί να ισχύσει τίποτα. Το Μνημόνιο τρώει τα παιδιά του. Ανέμενε κανείς το 45% του ΠΑΣΟΚ να γίνει 3%; Είναι πολύ μικρό διάστημα για τέτοιες πτώσεις, όσο κι αν κρατά δυνάμεις η Ν.Δ. Ο ΣΥΡΙΖΑ έχει έναν χαρισματικό ηγέτη. Το πάλεψαν, έκαναν ρωγμές στο ευρωπαϊκό σύστημα, αλλά, ναι, πήγαν απροετοίμαστοι. Το στοίχημα είναι τι θα γίνει με το χρέος, πώς θα αφομοιωθούν τα σκληρά μέτρα, αν θα χτυπηθεί η διαπλοκή. Αν μείνει ξανά στις υποσχέσεις, στην αδράνεια, θα μεταβληθεί σε μνημονιακό κόμμα ακολουθώντας την πορεία των προκατόχων του. Θέλω να ελπίζω ότι δεν θα συμβεί αυτό. Αλλά η Ιστορία δεν με βοηθάει να ελπίζω.
• Η διασπαστική τάση είναι τελικά συστατικό στοιχείο της Αριστεράς;
Οι Οχιτζήδες πρέπει να μας εξηγήσουν δύο πράγματα που έκαναν ή δεν έκαναν στα υπουργεία τους τόσο καιρό. Αναγνωρίζουν ότι διαπραγματεύτηκε ο Τσίπρας; «Ναι» μας έλεγαν τότε. Είχαν σχέδιο Β; Και δεν εννοώ το grexit αλλά άλλο, σοβαρό. Εγώ δικαιούμαι να εγκαλέσω γιατί δεν είχαν σχέδιο Β. Ο Λαφαζάνης όμως δεν δικαιούται. Γιατί μαζί δεν είχαν σχέδιο Β. Και ο Τσίπρας και οι Λαφαζάνηδες. Αν αυτό που λέω είναι λογικό, ο οποιοσδήποτε Οχιτζής πρέπει να πείσει τον ελληνικό λαό τι κουτιά τσίχλες θα έβγαζαν τα ΑΤΜ την επομένη της μη συμφωνίας…
• Και τώρα, ποια απ’ όλες τις… Αριστερές;
Οποιος θέλει να αντιπαρατεθεί στον Τσίπρα ας ψηφίσει ΚΚΕ, πιο καθαρό είναι. Κάποτε όμως τα κόμματα πρέπει να αποκτήσουν συνείδηση κόμματος εξουσίας. Εγώ δικαιούμαι ως πολίτης, ως καλλιτέχνης, να επιθυμώ μια κοινωνία δίκαιη. Και να το δηλώνω. Ομως το κόμμα πρέπει να μου πει πώς φτάνω σ’ αυτήν την κοινωνία. Ποια είναι η μεταβατική περίοδος, πόσο κρατάει, τι βήματα κάνουμε κ.λπ. Αν δεν το πράττει, τότε είναι φιλολογικό σωματείο, θεωρητική λέσχη.
• Πώς να προταθεί ένα τέτοιο «εγχειρίδιο» όταν το πανίσχυρο σύστημα καταπνίγει όχι πράξεις αλλά προθέσεις ακόμα…
Εγώ, μια ελληνική ομάδα, έχω να παίξω με τη Ρεάλ Μαδρίτης ή την Μπαρτσελόνα. Από χέρι την πατάμε λοιπόν; Κάτι κάνεις, βρε αδελφέ. Μια άμυνα μπετόν αρμέ, οτιδήποτε. Σίγουρα όμως δεν λες: «Παιδιά πάμε να τους πάρουμε τα σώβρακα. Πάμε ρε, να τους φάμε». Δηλαδή: «Δεν πουλάω ΟΛΠ, αεροδρόμια. Δεν πουλάω τίποτα, ρε». Αυτό που μου λες, ο συσχετισμός δυνάμεων, απαιτεί πράγματι μεταβατική περίοδο. Ο μαθηματικός Θάνος έχει steps. Μπορούμε να τα ορίσουμε έντιμα, να τα ανακοινώσουμε στον ελληνικό λαό; Πρέπει να πω κάτι για να μην αδικήσω κανέναν από τον χώρο της Αριστεράς. Το «από εκεί» σύστημα, λέγε με Ν.Δ., ΠΑΣΟΚ, Ποτάμι (δηλαδή πολλά ΠΑΣΟΚ), επί της ουσίας είναι ντιλιβεράδες, boys and girls στην υπηρεσία της αλλοδαπής. Εκφράζουν πολιτικές της ολιγαρχίας -όχι της δικής μας εθνικής αστικής τάξης, δεν είχαμε ποτέ. Είναι μονίμως συνδεδεμένοι στα συμφέροντα των ξένων. Πριν τελειώσει ο Σόιμπλε τη φράση του έτρεχαν να την υλοποιήσουν. Το πρόβλημα της Αριστεράς είναι οι αυτοσχεδιασμοί. Κι αν τους κάνει ο Θοδωρής Οικονόμου με τον Μικρούτσικο υπάρχει μια πιθανότητα να πετύχουν… Στην πολιτική όμως το ρίσκο είναι τραγικό. Να επανέλθω στην ποδοσφαιρική φιλολογία. Πώς πήγε ο ΠΑΟ το ’71 στο Λονδίνο να παίξει με τον Αγιαξ; Τους είπε ο Πούσκας: «Ρε, έντεκα αυτοί, έντεκα εσείς. Αέρα»! Αυτό ήταν το… σύστημα. Εδώ, ποιοι έντεκα; Απέναντι παίζει ο Μέσι…
