Δύο ανεξάρτητα μουσικά έργα γραμμένα με δέκα χρόνια διαφορά. Δύο δημιουργίες-σταθμοί που σημάδεψαν τη νεοελληνική προσέγγιση του τραγικού, αλλά και το σύγχρονο ελληνικό μουσικό θέατρο. Δύο παρτιτούρες που αναδεικνύουν διαφορετικές πτυχές της αρχαίας τραγωδίας.
Οι δύο όπερες δωματίου του Γιώργου Κουρουπού, ο «Πυλάδης» και η «Ιοκάστη», παρουσιάζονται στην Πειραιώς 260 στις 7 και 8 Ιουλίου, σε κοινή παράσταση (σκηνοθεσία Τζέι Σεμπ) από την Καμεράτα σε μουσική διεύθυνση Γιώργου Πέτρου (στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών). Και τα δύο έργα, το πρώτο σε κείμενο Γιώργου Χειμωνά, το δεύτερο της Ιουλίτας Ηλιοπούλου, μελετούν την «κρυφή πλευρά» του τραγικού και εστιάζουν σε κάποιες «παράπλευρες» παρουσίες: τον Πυλάδη και την Ιοκάστη στους μύθους της «Ηλέκτρας» και του «Οιδίποδα Τυράννου», αντίστοιχα.
Μουσικά, τα δύο έργα ισορροπούν μεταξύ διανόησης, λυρισμού και αμεσότητας (γνώριμα χαρακτηριστικά του συνθετικού ύφους του Γιώργου Κουρουπού) και αποτελούν έναν πραγματικό ύμνο στην πολύμορφη εκφραστικότητα της γυναικείας φωνής. Ο Κουρουπός, έχοντας συνδέσει άρρηκτα τη μουσική του με το θέατρο, χρησιμοποιεί μια μουσική γλώσσα που αναπτύσσεται μέσα από τη λυρική απαγγελία της αρχαίας τραγωδίας, που δανείζεται διακριτικά στοιχεία από τη δημοτική παράδοση, που καθοδηγείται από τους πρωταγωνιστικούς χαρακτήρες, που δημιουργεί μια μυστηριακή ατμόσφαιρα, μέσα στην οποία ξετυλίγεται το νήμα των αιώνιων μύθων.
Ο Πυλάδης, σύμβουλος, παιδαγωγός, βοηθός και φίλος του Ορέστη, είναι ένα πρόσωπο με ρόλο καθοριστικό στην τραγωδία, αλλά και προσωπικότητα που σηκώνει πολλές ερμηνείες. Ο Γιώργος Κουρουπός τον «εμπνεύστηκε» από τα χρόνια στο Παρίσι. «Κατά τη διάρκεια των αγώνων ενάντια στη δικτατορία υπήρχαν στο Παρίσι πολλές οργανώσεις, διαφορετικής ιδεολογίας, που αγωνίζονταν με διαφορετικό τρόπο για τον κοινό σκοπό. Στους κόλπους τους συναντούσα πάντα κάποια σιωπηλά άτομα που δεν μιλούσαν και δεν συγκρούονταν ποτέ. Αργότερα διαπίστωσα πως ήταν οι καθοδηγητές, που με τη σιωπή κρύβονταν από τους χαφιέδες. Ηταν προσωπικότητες με καθοριστικό ρόλο, που όλα τα οργάνωναν, όλα τα προέβλεπαν και στο τέλος έβαζαν άλλους να κάνουν τη δουλειά. Σαν τον Πυλάδη. Ετσι αποφάσισα να γράψω μια όπερα για έναν τέτοιο σιωπηλό πρωταγωνιστή».
Η αρχική σκέψη εξελίχθηκε τελικά σε μια υπέροχη όπερα δωματίου σε κείμενο του Γιώργου Χειμωνά (πάνω σε ελεύθερη απόδοση στίχων από την «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη και την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή). Εκανε πρεμιέρα στο Μέγαρο Μουσικής το 1992 σε σκηνοθεσία Διονύση Φωτόπουλου – μάλιστα σε εκείνη την παράσταση έκανε ντεμπούτο η Ειρήνη Καράγιαννη που συμμετέχει και στην αναβίωση.
«Είχα τη διαίσθηση ότι κάτι πολύ πιο σοβαρό από έναν πιστό φίλο κρυβόταν πίσω απ’ αυτή τη σιωπηλή παρουσία. Κι αν ο Πυλάδης δεν ήταν βοηθός, συνεργός, όργανο, μέσον, αλλά εμπνευστής και ηθικός αυτουργός του σχεδίου;» λέει ο Γ. Κουρουπός. «Μ’ αυτή τη λίγο αυθαίρετη ιδέα ξεκίνησε το έργο. Πολύτιμος ωστόσο οδηγός και βάση για τη μουσική μου ήταν το εξαίσιο κείμενο που πήρα στα χέρια μου. Ηταν τέτοιες οι ζυμώσεις που γίνονταν μεταξύ μας, που υπήρξαν στιγμές όπου δεν ήξερα ποιος καθοδηγεί τα πράγματα: εγώ, ο Χειμωνάς ή ο Φωτόπουλος;».
Δέκα χρόνια μετά (έπειτα από παραγγελία του Ευρωπαϊκού Κέντρου Δελφών) ο συνθέτης καταπιάνεται με ένα ακόμα τραγικό πρόσωπο. Μητέρα, ερωμένη, βασίλισσα, η Ιοκάστη, λίγο πριν αποσυρθεί στο παλάτι για να πεθάνει, μέσα από τρεις παραληρηματικούς μονολόγους αναλογίζεται τη ζωή της, βιώνοντας ξανά την πάλη της με το αναπότρεπτο. «Η βασική μας σκέψη είναι η απενοχοποίηση της σχέσης Οιδίποδα-Ιοκάστης μέσα από τον απόλυτο έρωτα», λέει ο Γ. Κουρουπός.
Το έργο, που έχει παρουσιαστεί μόνο στους Δελφούς, στη Βέροια και ποτέ στην Αθήνα, απαρτίζεται από τρεις πρωτότυπους μονολόγους με τη συνοδεία, κάθε φορά, διαφορετικών οργάνων. Ανάμεσα παρεμβάλλονται δύο τραγούδια για σοπράνο (ένα θρηνώδες και ένα ερωτικό) που φέρουν απόηχους της δημοτικής παράδοσης.
«Το κείμενο της Ιουλίτας Ηλιοπούλου χρησιμοποιεί αποσπάσματα από το αυθεντικό κείμενο του “Οιδίποδα Τυράννου”, κάποια δε στο πρωτότυπο, επιχειρεί να αναπλάσει την ιστορία του Οιδίποδα από την πλευρά της μητέρας και συζύγου του. Εστιάζει στη στιγμή που η Ιοκάστη, γνωρίζοντας πια την αλήθεια, αποσύρεται με “άγρια λύπη” στο παλάτι για να πεθάνει», εξηγεί ο συνθέτης. «Είναι μια βασανιστική διαστροφή του χρόνου, με πολύ έντονες διακυμάνσεις και μουσική, που κορυφώνεται όσο βαδίζουμε προς την αυτοκτονία. Η Μυρτώ Παπαθανασίου αποδίδει με εξαίρετο τρόπο τον ρόλο ισορροπώντας μεταξύ ακρίβειας κι ευαισθησίας. Μέσα στα ελάχιστα λεπτά πριν από τον θάνατό της αναλογίζεται τη ζωή της από την αρχή. Με τρομερή ψυχική φόρτιση ξαναβιώνει τη γέννηση του γιου της, την ημέρα που τον παρέδιδε στον βοσκό στον Κιθαιρώνα, τη στιγμή που τον ερωτεύτηκε χωρίς να γνωρίζει ποιος είναι, αλλά και την απεγνωσμένη απόπειρά της να αποτρέψει την τραγωδία».
Info:
Πειραιώς 260, Κτίριο Δ. Στις 21.00. Στον Πυλάδη, τους ρόλους ερμηνεύουν οι: Ειρήνη Καράγιαννη, Χρήστος Κεχρής, Μίνα Πολύχρονη, Ελένη Σταμίδου. Στην Ιοκάστη, τους ρόλους ερμηνεύουν: Μυρτώ Παπαθανασίου, Τάσος Απόστολου.
