«Η μελοποιημένη ποίηση μας έχει προσφέρει θεοβάρετα τέρατα και τερατάκια»

Σας δίνω τα στοιχεία κατευθείαν ώστε να ξέρετε ποια είναι η αφορμή για τη συζήτηση που κάναμε με τον Θανάση Χουλιαρά, τον τραγουδιστή των KollektivA, για μελοποιημένη ποίηση, τραγούδι, στίχο, ερμηνεία και άλλα πολλά.

Ο Θανάσης έβγαλε νέο, σόλο, άλμπουμ με τίτλο «Κακή φωτιά» και περιλαμβάνει έντεκα ποιήματα σημαντικών Ελλήνων ποιητών σε μελοποίηση του συνθέτη και τραγουδοποιού Θοδωρή Καρέλλα και τη συμμετοχή του Μίλτου Πασχαλίδη.

«Με τον Θοδωρή γνωριζόμαστε αρκετά χρόνια και έχουμε συνεργαστεί στο παρελθόν τόσο δισκογραφικά όσο και συναυλιακά», λέει ο Θανάσης. «Εκτιμώ ιδιαίτερα το τραγουδοποιητικό του έργο αλλά και τη συνολικότερη στάση του στον χώρο. Το καλοκαίρι του 2019 με προσέγγισε για να τραγουδήσω, στο πλαίσιο μιας σχετικής συναυλίας, τρία νέα, ακυκλοφόρητα τραγούδια του, τα οποία αφορούσαν μελοποιήσεις Ελλήνων ποιητών.

Οι συγκεκριμένες μελοποιήσεις με ενθουσίασαν εξαρχής και με δεδομένο ότι εκείνο το διάστημα ήμουν σε αναζήτηση υλικού κατεξοχήν ελληνικού τραγουδιού για την επόμενη σόλο δουλειά μου τον ρώτησα αν έχει έτοιμα κι άλλα τραγούδια. Ο Θοδωρής μού αποκάλυψε ότι τα συγκεκριμένα τραγούδια αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης εργασίας του μελοποιημένης ελληνικής ποίησης, που, υπό τον γενικό τίτλο “Δοκιμασία”, περιλαμβάνει παραπάνω από 50 κομμάτια! Επιλέξαμε 11 με γνώμονα, από τη δική μου την πλευρά τόσο το γούστο όσο και το στοιχείο της ερμηνευτικής πρόκλησης και από εκεί ξεκίνησε η διαδικασία δημιουργίας του άλμπουμ».

● Πιο δύσκολη είναι η ποίηση στην ερμηνεία σε σύγκριση με τους «κλασικούς» στίχους;

Χωρίς να καταφεύγουμε σε απόλυτες τοποθετήσεις, θεωρώ ότι η ερμηνεία της ποίησης είναι μάλλον μια πιο σύνθετη διαδικασία συγκριτικά με την ερμηνεία «κλασικών» στίχων. Ο ποιητικός λόγος απαιτεί μια πολυεπίπεδη προσέγγιση για την εσωτερίκευση και βαθύτερη κατανόηση των συμπυκνώσεων και των αφαιρέσεων που μπορεί να φέρει, ενώ ταυτόχρονα ο ερμηνευτής πρέπει να αφομοιώσει και το μουσικό ύφος του συνθέτη.

Με λίγα λόγια απαιτείται ένα διπλό «χώνεμα» του ποιήματος αφενός στην πρωταρχική, λογοτεχνικής αναφοράς μορφή του και αφετέρου στη νέα του «φύση», όπως αυτή προκύπτει από τη μελοποίηση.

● Ποια είναι τα όρια μεταξύ ποίησης και «κλασικού» στίχου;

Πολλές φορές είναι εντελώς ασαφή με ό,τι αυτό μπορεί να επιφέρει στις ερμηνευτικές απαιτήσεις π.χ. τίθεται το ερώτημα: ένας ερμηνευτής που καλείται να ερμηνεύσει Αλκη Αλκαίο ερμηνεύει «κλασικό» στίχο ή ποίηση;

● Παίζει ρόλο η μουσική;

Και η ίδια η μουσική φόρμα παίζει καθοριστικό ρόλο στις ενδεχόμενες ερμηνευτικές απαιτήσεις. Ενας απλοϊκός στίχος ή ακόμα και και μια συνθηματικού χαρακτήρα στιχουργική καταγραφή μπορεί να αποθεωθεί μέσα από την κατάλληλη «αληθινή» ερμηνεία.

Η ιστορία του rock ’n’ roll περιλαμβάνει πλείστες τέτοιες στιγμές. Εν τέλει, η απόσταση από ένα πειστικό «fuck you, I won’t do what you tell me» σ’ ένα πειστικό «γκρεμίστε», το οποίο είναι η κατακλείδα του ποιήματος «Ο Γκρεμιστής» του Κωστή Παλαμά για να έρθουμε και στα του άλμπουμ, μπορεί να μην είναι τόσο μεγάλη.

● Τι παραπάνω προσφέρει η μελοποίηση στην ποίηση;

Θα έλεγα ότι οι μελοποιήσεις ποιημάτων αποτελούν γεγονότα αναδρομικών επαναγνώσεών τους υπό την ιδιαίτερη εκείνη συνθήκη που παρέχει η μουσική γλώσσα. Αν και εκ των πραγμάτων δεν μπορούν ποτέ να διαχωριστούν πλήρως από την πρώτη ύλη του ποιητικού λόγου, ορίζουν, ωστόσο, ένα νέο, αυτόνομο αισθητικό γεγονός. Η εσωτερική ένταση της παραπάνω αντίθεσης αποτελεί κι έναν από τους λόγους που σταθερά οι δημιουργοί νιώθουν την παρόρμηση για νέες μελοποιήσεις.

● Και πώς κρίνεται αν αυτές είναι επιτυχημένες ή όχι;

Εξαρτάται από την ποιότητα και το βάθος της αισθητικής συνδιαλλαγής εντός του τρίπτυχου «συνθέτης – ποίημα – εποχή». Επί της ουσίας αυτό που επιτυγχάνει μια επιτυχημένη μελοποίηση είναι να φέρει στο φως τη δυνατότητα για διακειμενικές αναγνώσεις, στοιχείο που υπάρχει εγγενώς στην πραγματικά μεγάλη ποίηση.

● Από την άλλη, τι προσφέρει η ποίηση στο τραγούδι;

Από τη μια το στοιχείο μιας συνολικής, ενίοτε φιλοσοφικής, θεώρησης και από την άλλη η ασύγκριτη βυθοσκόπηση της ανθρώπινης ψυχής που μπορεί να παράσχει ο ποιητικός λόγος έχουν αποτελέσει έναυσμα για τραγούδια και ολοκληρωμένα μουσικά έργα ιδιαίτερα φιλόδοξης πνοής.

Χωρίς υπερβολές, κάποια από τα κορυφαία και πιο ολοκληρωμένα έργα του νεοελληνικού πολιτισμού εκκινούν από τον λόγο των ποιητών. Ιδίως σε περιόδους που ο «κλασικός» στίχος μοιάζει να δυσκολεύεται να συγχρονιστεί με το πνεύμα της εποχής, η διαχρονική ποίηση γίνεται προνομιακός (και σωτήριος) χώρος άντλησης λόγου.

● Μόνο… θετική είναι η μελοποίηση;

Ας αναφέρουμε χωρίς ντροπές ότι η υπόθεση μελοποιημένη ποίηση μας έχει «προσφέρει» και θεοβάρετα τέρατα και τερατάκια!