Περισσότερες από 600 σελίδες. 1.000 φωτογραφίες –και από αυτές πάνω από 300 σπάνιες ή και ανέκδοτες. 3.000 παραστάσεις και 500 τίτλοι παρουσιασμένοι στις πιο απίθανες παραγωγές και σκηνοθεσίες. Εκατοντάδες μεγάλες ερμηνείες, χιλιάδες καλλιτέχνες και αμέτρητοι θεατές, που έστω και για μια φορά έγιναν μάρτυρες όλων των παραπάνω.
Στις 5 Μαρτίου 1940, η Εθνική Λυρική ξεκινούσε την καλλιτεχνική της δραστηριότητα. Σήμερα, 80 χρόνια μετά, κρατάμε στα χέρια μας ένα υπέροχο, εξαιρετικά φροντισμένο λεύκωμα με τίτλο «1940-2020, 80 Χρόνια Εθνική Λυρική Σκηνή», το οποίο επιχειρεί να αναμετρηθεί με τη μνήμη, τις κατακτήσεις, την εξέλιξη, ακόμα και τις μελλοντικές προοπτικές του μοναδικού μας λυρικού θεάτρου.
Ανεξάρτητα από τη σχέση που έχει αναπτύξει κανείς με τον κορυφαίο οργανισμό αυτές τις οκτώ δεκαετίες, είναι αδύνατον, διατρέχοντας την αφιερωματική έκδοση (διατίθεται από προχθές στα Ταμεία της ΕΛΣ, το SNFCC shop και σε επιλεγμένα βιβλιοπωλεία με προτεινόμενη τιμή 62 ευρώ), να μη βρει σε αυτόν τον τόμο μια σελίδα να ταυτιστεί.
Ο,τι, λοιπόν, έχουμε ζήσει στις οκτώ αυτές δεκαετίες λυρικής «επαφής», υπάρχει σε αυτήν την υπέροχη προσπάθεια: Οι άνθρωποι που βρέθηκαν στο τιμόνι του θεάτρου, τα 80 αυτά χρόνια. Οι αλλαγές της έδρας και τα σημεία μέσα στην πόλη που σημαδεύτηκαν από την παρουσία της ΕΛΣ.
Η ταύτιση με τα καλοκαίρια στο Ηρώδειο από το 1944 και μετά. Οι μεταρρυθμίσεις στο νομικό πλαίσιο του οργανισμού, τα χρόνια της ανάπτυξης και της διεύρυνσης, τα πολλαπλά νέα ξεκινήματα που έχει επιχειρήσει στο πέρασμα των δεκαετιών. Τα λειτουργικά προβλήματα, αλλά και ο συγχρωτισμός με τα διεθνή ρεύματα.
Οι ταραχές και οι επιπτώσεις των κοινωνικών μεταβολών στη λειτουργία της. Το δραματολόγιο της κάθε καλλιτεχνικής περιόδου. Οι σπάνιες πρωτιές και οι ιστορικές παραστάσεις. Η ανάπτυξη του μπαλέτου, η ανάθεση νέων έργων στους Ελληνες συνθέτες και η ανάδειξη των νέων γενεών σε όλα τα καλλιτεχνικά επίπεδα. Το πολυπόθητο κάλεσμα σε δημιουργούς από τη διεθνή σκηνή. Η δημιουργία της Εναλλακτικής Σκηνής και η αποθέωση της σύγχρονης δημιουργίας. Η προετοιμασία για τη μετεγκατάσταση στο νέο της σπίτι, στο ΚΠΙΣΝ, και οι σπουδαίες προοπτικές που ανοίχθηκαν.
«Ογδόντα χρόνια τώρα, η Λυρική υποστηρίζει με σθένος το raison d’être της: γίνεται η ίδια το πεδίο πειραματισμών για την εξέλιξη της οπερατικής τέχνης στην Ελλάδα, γίνεται ο δίαυλος μέσα από τον οποίο νέοι άνθρωποι εκτίθενται για πρώτη φορά στη μαγεία της όπερας -και όχι μόνο-, καλωσορίζει στους κόλπους της καθέναν από μας, σε μια δημοκρατική μυσταγωγία», υπογραμμίζει στον πρόλογο του λευκώματος ο πρόεδρος του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ), Ανδρέας Δρακόπουλος.
Δεν έχει κι άδικο. Οι σελίδες είναι γεμάτες αναμνήσεις, ντοκουμέντα ξεχασμένα ακόμα και για τους πλέον μυημένους, παραστάσεις που άλλαξαν τη σχέση μας με το λυρικό θέατρο, παραγωγές που μέσα στον χρόνο εκπαίδευσαν γενιές θεατών.
Στις σελίδες του υπέροχου λευκώματος, η Μαρία Κάλλας συναντά την Αγνή Μπάλτσα πάνω στη σκηνή της Λυρικής, η λάμψη των πρώτων ετών του θεάτρου Ολύμπια συναγωνίζεται τις υπερσύγχρονες εγκαταστάσεις του Κέντρου Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, τα σχέδια του Τσαρούχη και του Ντε Κίρικο συνυπάρχουν με τα πρόσφατα «οσκαρικά» κοστούμια της Μιλένας Κανονέρο και όλοι οι σπουδαίοι πρωταγωνιστές της όπερας γειτνιάζουν με τους μοναδικούς πρώτους χορευτές του μπαλέτου, τους αρχιμουσικούς και τους χορωδούς.
«Στην 80χρονη ιστορία της ΕΛΣ, κάθε μία παράσταση, κάθε συνεργασία, κάθε καλλιτέχνης έχουν τη δική τους καθοριστική συμβολή σε αυτό που είμαστε σήμερα. Ακόμα και τις πιθανές αστοχίες ή αποτυχίες τις θεωρώ εξαιρετικά σημαντικές, γιατί οδήγησαν σε καλύτερες μέρες», μας λέει ο καλλιτεχνικός διευθυντής της ΕΛΣ απαντώντας στο ερώτημα: Ποιες και γιατί θεωρεί τις πιο κομβικές περιόδους σε αυτήν τη μακρόχρονη ιστορία.
Η Λυρική κοιτά προς το μέλλον, έχοντας κλείσει το παρελθόν και την ιστορία της σε μια σπουδαία έκδοση. Χωρούν 80 χρόνια σε 664 σελίδες; Σίγουρα όχι. Οπως επισημαίνει ο Νίκος Δοντάς (υπεύθυνος του Τομέα Δραματολογίας της ΕΛΣ) που υπογράφει τη γενική επιμέλεια της έκδοσης (κείμενα, επιλογή φωτογραφικού υλικού, επίμετρα, έρευνα και τεκμηρίωση), «η κάλυψη δεν μπορεί να είναι εξαντλητική». Αλλωστε αν σε κάτι όλοι ελπίζουμε είναι πως μια επόμενη τέτοια έκδοση θα έχει μέσα όσα ονειρευόμαστε σήμερα για την Εθνική Λυρική Σκηνή.
Αραγε ο άνθρωπος που σήμερα βρίσκεται στο τιμόνι της ΕΛΣ και αντικειμενικά την οδηγεί με τις επιλογές και τη φιλοσοφία του στη νέα εποχή, τι θα ήθελε να συμπεριλάβει σε ένα επόμενο, επετειακό λεύκωμα του οργανισμού; «Σίγουρα περισσότερους τίτλους από όπερες Ελλήνων συνθετών. Επίσης, φωτογραφίες από το ταξίδι των παραγωγών μας στο εξωτερικό.
Θα ήθελα να δω τους Ελληνες μονωδούς, μαέστρους, σκηνοθέτες και χορογράφους, που θα έχουν ξεκινήσει την καριέρα τους από την ΕΛΣ, να γίνονται γνωστοί στο διεθνές στερέωμα. Ιδανικά θα έβλεπα την ΕΛΣ ως ένα φυτώριο καλλιτεχνικών δυνάμεων που θα δώσουν το στίγμα στο νέο ελληνικό καλλιτεχνικό στερέωμα, την εξέλιξη του μπαλέτου μας στα πρότυπα αντίστοιχων ευρωπαϊκών και ίσως… την εγκαθίδρυση ενός διεθνούς φεστιβάλ όπερας, στα πρότυπα αντίστοιχων ευρωπαϊκών θερινών φεστιβάλ», λέει ο Γιώργος Κουμεντάκης.
Για να μπορεί, βέβαια, το επιτελείο του οργανισμού να ονειρεύεται την επόμενη μέρα, χρειάστηκε να ξεπεράσει απίστευτους σκοπέλους. Η Λυρική -ως πολιτιστικός οργανισμός που αφουγκράζεται την κοινωνία και εξαρτάται οικονομικά από το κράτος- αναγκαστικά συμπορεύτηκε επί 80 χρόνια με τις κοινωνικοπολιτικές αλλαγές και μεταπτώσεις της χώρας.
Ωστόσο, στη σημερινή εποχή και υπό τις σύγχρονες προσταγές, πρέπει ένας πολιτιστικός οργανισμός που θέλει να κάνει τη διαφορά απλώς να ακολουθεί το ρεύμα; «Η ΕΛΣ πάντα ακούει την κοινωνία, πάντα παρακολουθεί τον κόσμο γύρω της, αλλά το βασικό της μέλημα είναι να είναι αιχμηρή, να προκαλεί συζητήσεις και να παρουσιάζει μια τέχνη σημερινή με το βλέμμα στο αύριο. Φυσικά τιμούμε το χθες, αλλά ξέρουμε ότι ο κόσμος μας κινείται στο σήμερα και αμφισβητεί κάθε τι καθιερωμένο και ασφαλές», επιμένει ο καλλιτεχνικός διευθυντής της.
Και άρα, σήμερα που όλα φαίνονται πολύ πιο τακτοποιημένα -σε σχέση με τις ταραγμένες περιόδους του παρελθόντος- ποιους κινδύνους αντιμετωπίζει ένας οργανισμός σαν τη Λυρική; «Χαίρομαι για την τακτοποίηση που αναγνωρίζετε, είναι αποτέλεσμα μιας πολύ μεγάλης προσπάθειας από όλους μας εδώ στην ΕΛΣ.
Εντούτοις, οι δυσκολίες και οι κίνδυνοι είναι πάντα εδώ και αυτό μας κάνει να εργαζόμαστε σκληρά, για να μη βρεθούμε αντιμέτωποι με δυσάρεστες καταστάσεις. Πάντως, πέρα από τα διαχειριστικά, διοικητικά, οικονομικά ζητήματα, ο μεγαλύτερος κίνδυνος σε έναν πολιτιστικό οργανισμό είναι η στασιμότητα, ο συντηρητισμός, η έλλειψη οράματος, η επανάπαυση. Και χαίρομαι που τίποτα από αυτά δεν μας συμβαίνει».
