• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    28°C 25.3°C / 29.2°C
    2 BF
    35%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    27°C 25.2°C / 29.1°C
    1 BF
    40%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    27°C 23.0°C / 27.1°C
    1 BF
    33%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.9°C / 18.9°C
    1 BF
    72%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    24°C 23.9°C / 23.9°C
    2 BF
    46%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    26°C 24.6°C / 26.0°C
    1 BF
    42%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    22°C 22.3°C / 22.6°C
    3 BF
    35%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    24°C 23.7°C / 23.7°C
    2 BF
    33%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 22.7°C / 25.2°C
    2 BF
    71%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    25°C 25.1°C / 25.1°C
    3 BF
    57%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    27°C 25.8°C / 27.4°C
    5 BF
    44%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    27°C 27.3°C / 27.3°C
    3 BF
    65%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    25°C 25.3°C / 25.3°C
    3 BF
    84%
  • Λάρισα
    Αραιές νεφώσεις
    23°C 23.4°C / 23.4°C
    1 BF
    28%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 22.5°C / 27.3°C
    1 BF
    40%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 25.4°C / 25.8°C
    4 BF
    76%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.5°C / 28.0°C
    2 BF
    30%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.6°C / 24.6°C
    2 BF
    35%
  • Κατερίνη
    Αραιές νεφώσεις
    25°C 23.7°C / 26.7°C
    2 BF
    50%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    23°C 23.0°C / 23.0°C
    2 BF
    49%

Ν. Καζαντζάκης Α. Τερζάκης Κ. Θεοτόκης Μ. Καραγάτσης Π. Νιρβάνας

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Γυναικοκτονία και «κλασική» ελληνική πεζογραφία

  • A-
  • A+
Ναι, μπορεί κάποιος να ισχυριστεί ότι τα κείμενα αντανακλούν απλώς το πατριαρχικό πνεύμα της εποχής τους. Ωστόσο, δεν μπορεί να παραβλέψει το πρόβλημα: μπορεί τα κείμενα αυτά να είναι ενταγμένα στις ιστορικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες του καιρού που γράφτηκαν, εφόσον όμως διαδίδονται και διαβάζονται ως κλασικά, επικαιροποιούνται αυτομάτως.

Στη διάρκεια των τελευταίων ετών η Ελλάδα συγκλονίστηκε από τις απανωτές δολοφονίες γυναικών από τους συζύγους ή συντρόφους τους. Δεν γνωρίζω με βεβαιότητα αν οι δείκτες είναι αυξητικοί: είναι όμως σαφές ότι μετά την ελληνική εκδοχή του #MeToo το θέμα έχει αποκτήσει επιτέλους ορατότητα. Είναι, θεωρώ, σημαντικό να εξετάσουμε πώς αντιμετωπίζεται η γυναικοκτονία σε διάφορα πολιτισμικά πεδία με στόχο να ανιχνεύσουμε ιστορικά τη στάση της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στο ζήτημα αυτό. Πριν από έναν χρόνο περίπου, η Τιτίκα Δημητρούλια μάς πρόσφερε μια πρώτη χρήσιμη αποτίμηση του θέματος στην ελληνική και διεθνή λογοτεχνική σκηνή. Θα ήταν σκόπιμο, ωστόσο, να επιμείνουμε λίγο περισσότερο στο πεδίο της ελληνικής λογοτεχνίας και ειδικά σε κείμενα του προηγούμενου αιώνα που έχουν στην πλειονότητά τους πολιτογραφηθεί κλασικά.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η γυναικοκτονία είναι έγκλημα που διαπράττεται λόγω του φύλου του θύματος. Κατά την ισχύουσα αντίληψη, διαπράττεται από άντρες, ωστόσο υπάρχει και η –βάσιμη θεωρώ– άποψη που υποστηρίζει ότι δράστες μπορεί να είναι και γυναίκες, όταν τα κίνητρα του εγκλήματος σχετίζονται με το φύλο του θύματος. Το τελευταίο προφανώς επηρεάζει το corpus των εξεταζόμενων λογοτεχνικών κειμένων: για παράδειγμα, συνεπάγεται την ένταξη σε αυτό της Φόνισσας του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη.

Διατρέχοντας κείμενα από την αρχή του 20ού αιώνα βλέπουμε πόσο βαθιά ριζωμένοι στην κοινωνική αντίληψη είναι οι μη ταυτόσημοι όροι «έγκλημα πάθους» και «έγκλημα τιμής». Στην πράξη οι όροι αυτοί προσφέρουν ένα ηθικό άλλοθι στους δράστες αντανακλώντας την πεποίθηση ότι μια γυναίκα ανήκει στον σύντροφό της και η ερωτική πίστη της σε αυτόν είναι αυτονόητη. Πολλά παλιότερα κείμενα της ελληνικής πεζογραφίας κινούνται στον άξονα αυτόν. Η περίπτωση του διηγήματος του Κωνσταντίνου Θεοτόκη «Ακόμα;» (1904) είναι από τις πιο σύνθετες και ενδιαφέρουσες. Ο Κούρκουπος σκοτώνει την έγκυο γυναίκα του υπακούοντας στις κοινωνικές επιταγές που επιβάλλουν στον άντρα να υπερασπίζεται την τιμή του σε περίπτωση απιστίας. Δεν δρα μόνος του αλλά σε συνδυασμό με τον ξάδερφό του που οπλίζει το χέρι του και περιμένει με ανυπομονησία πίσω από την πόρτα μέχρι να εκτελεστεί η μοιχός. Τα όρια μεταξύ δράστη και αυτουργού μοιάζουν πορώδη. Παρ’ όλο που δεν την επιθυμεί, ο Κούρκουπος δεν μπορεί τελικά να αντισταθεί στην επιβεβλημένη τιμωρία της μοιχού. Είναι από τις λίγες περιπτώσεις που ο συγγραφέας δείχνει να αντιμετωπίζει την πράξη της γυναικοκτονίας με κριτική διάθεση.

Στο λιγότερο γνωστό χρονογράφημα του Παύλου Νιρβάνα «Ερως κωφαλάλου» (1911) περιγράφεται η περίπτωση ενός κωφάλαλου άντρα που σκοτώνει μια νέα γυναίκα όταν εκείνη δεν ανταποκρίνεται στον έρωτά του. Ο ευαισθητοποιημένος σε θέματα ατόμων με ειδικές ανάγκες Νιρβάνας αντιμετωπίζει με ενσυναίσθηση τον θύτη. Ωστόσο, στην προσπάθειά του να εντοπίσει ελαφρυντικά στις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο τελευταίος, καταλήγει να διατυπώνει ένα μισογυνιστικό επιχείρημα:

«Είχεν ατμόν υπό πίεσιν αναρίθμητων ατμοσφαιρίων. Μια ευνοϊκή αποδοχή του έρωτός του, θα εδημιουργούσε την ασφαλιστικήν δικλίδα του δυστυχισμένου αυτού λέβητος. Δεν του εδόθη. Και την εδημιούργησεν ο ίδιος. Εσφαξε την σκληράν του και ησύχασε. […] Αν είχε τουλάχιστον την ακοήν του, θα ήκουε λόγους παρηγορίας από τους τρίτους ή θα ελάμβανεν εξηγήσεις από την ερωμένην του. Οπωσδήποτε κάποιος θα ευρίσκετο να τον πείση, ότι «ταχ’ αύριον έσετ’ άμεινον». [...] Δύο πράγματα του έμεναν να κάμη. Ή να σκάση ή να σφάξη. Εκαμε το δεύτερον».

Στους Δεσμώτες του Αγγελου Τερζάκη (1932) ο Φώτος Γαλάνης σκοτώνει τη γυναίκα που αγαπάει, όταν διαπιστώνει πως εκείνη έχει μόλις συνευρεθεί σεξουαλικά με άλλον άντρα:

«Η σκιά του δειλινού είχε πυκνώσει. Το κρεβάτι είταν ανάστατο, στον αέρα έκλωθε ακόμα η ζεστή μυρωδιά της ξαναμμένης σάρκας.

Εβγαλε το περίστροφο. Η Εύα άνοιξε τα χέρια της άφωνη. Δεν τη σημάδεψε, την κοίταξε μόνο για λίγο, αφαιρεμένα. Υστερα τράβηξε. Μια, δυο φορές. Είχε στον νου του μονάχα, έντονη, τη σκέψη της κοιλιάς της, της γυναίκειας, θερμής κοιλιάς που τόσο έχει λαχταρίσει ο βασανισμένος του αντρισμός να γονιμοποιήσει».

Η συνεύρεση αυτή αποδεικνύεται τελικά βιασμός. Αυτό όμως που πρωτίστως ενδιαφέρει είναι η νομική διάσταση που δίνεται στο ζήτημα. Ο Γαλάνης φέρεται να έχει ελαφρυντικά, καθώς ηθικός αυτουργός του εγκλήματος θεωρείται όχι ο ίδιος που τη σκότωσε, αλλά ο Σαρμίδης που τη βίασε. Ο Σαρμίδης παίρνει πάνω του «όλο σχεδόν το βάρος της ηθικής ευθύνης», δηλώνοντας: «Σχεδίασα ψύχραιμα την εκδίκησή μου. Ηξερα την ώρα που πήγαινε ο κατηγορούμενος στο σπίτι του θύματος. Τους είχα παρακολουθήσει. Πήγα το βράδι εκείνο μισή ώρα πριν. Και τα κατάφερα να φύγω ακριβώς τη στιγμή που ο άλλος έφτανε. Με είδε, συναντηθήκαμε στην είσοδο… Η ικανοποίησή μου ήταν απόλυτη…». Η νομική αυτή πολυπλοκότητα ενισχύει το γεγονός ότι η σπιλωμένη τιμή αποτελεί ένα απολύτως αποδεκτό ελαφρυντικό για τον δράστη.

Αντίστοιχη είναι η περίπτωση του Συνταγματάρχη Λιάπκιν του Μ. Καραγάτση. Οπως πληροφορούμαστε στο τέλος του μυθιστορήματος, ο Ρώσος εμιγκρές είχε σκοτώσει την πρώτη του σύζυγο στη Ρωσία και απέκρυψε την πράξη του. Στην ερώτηση της ταραγμένης συνείδησής του ο Λιάπκιν απαντά αρχικά: «Γιατί είχε αγαπητικό· γιατί με απάτησε. Κι εγώ την αγαπούσα… Εκείνο το βράδυ βρήκα τα γράμματα του αγαπητικού της, κρυμμένα σε μια κόχη του κελαριού. Τα βρήκα τυχαία, δεν υποψιαζόμουν τίποτα. Σκοτείνιασαν τα μάτια μου, το μυαλό μου· και τη σκότωσα…». Στη συνέχεια όμως ο Λιάπκιν ανασκευάζει: δεν είναι η ερωτική απιστία το κίνητρο που τον οδήγησε στο έγκλημα, αλλά μια βίαιη παρόρμηση. Η πρώτη εκδοχή, που παρουσιάζει τη δολοφονία ως έγκλημα πάθους, γίνεται πιο εύκολα αποδεκτή από το αναγνωστικό κοινό. Αντίθετα, στη δεύτερη περίπτωση, η σκοτεινή και βίαιη φύση του Λιάπκιν καθιστά το έγκλημα περιττό. Η διαφοροποίηση αυτή ενισχύει ακόμα περισσότερο τη νομιμοποίηση του εγκλήματος πάθους για τους αναγνώστες του μυθιστορήματος.

Στις περισσότερες περιπτώσεις παλαιότερων πεζογραφικών κειμένων η γυναικοκτονία αισθητικοποιείται, με την αφηγηματική γραμμή να επιμένει στις λεπτομέρειες της βίας καθώς και στην αδυναμία του θύματος να προβάλλει αντίσταση. Στο μυθιστόρημα Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά του Νίκου Καζαντζάκη διαβάζουμε:

«Η χήρα αναστυλώθηκε με άγρια λαχτάρα, μάζωξε όλη της τη δύναμη, πήρε φόρα να χιμήξει· μα δεν πρόφτασε. Σαν αστραπή ο γερο-Μαυραντώνης είχε πέσει απάνω της, την αναποδογύρισε, έστριψε τρεις γύρες στο μπράτσο του τα μαλλιά της και με μια μαχαιριά τής πήρε το κεφάλι.

Παίρνω το κρίμα απάνω μου! Φώναξε και πέταξε το κεφάλι της χήρας στο κατώφλι της εκκλησίας.

Κι έκαμε τον σταυρό του».

Αντίστοιχα, στο Ο Χριστός ξανασταυρώνεται ο Αγάς σκοτώνει τη χήρα Κατερίνα παίρνοντας εκδίκηση για το Γιουσουφάκι. Κι εδώ η αφήγηση εστιάζει στον θεαματικό εξευτελισμό του θύματος: «Κοίταξε μπροστά του, είδε τη χήρα· χίμηξε απάνω της, άρπαξε το μαχαίρι που του άπλωνε, το σήκωσε ψηλά και μεμιάς το κάρφωσε, ώς τη λαβή, στην καρδιά της. Κι ύστερα της έδωκε μιαν κλοτσιά και την κατρακύλησε από τη σκάλα».

Αν ο Αγάς σκοτώνει την Κατερίνα για λόγους εκδίκησης, η δολοφονία της Εμινέ από τον Καπετάν Μιχάλη στο ομώνυμο μυθιστόρημα γίνεται για να αποτραπεί ο πειρασμός που τον αποσπά από το έργο του, γιατί προσπαθώντας να τη σώσει ο Μιχάλης εγκαταλείπει το μοναστήρι του Αφέντη Χριστού, με αποτέλεσμα αυτό να παραδοθεί στους εχθρούς. Η πράξη του Μιχάλη σήμερα θεωρείται παράλογη και ενδεικτική της αδυναμίας του ήρωα να επιβληθεί στα πάθη του. Ωστόσο, δεν μπορεί να αγνοηθεί το γεγονός ότι στο σύστημα αξιών του κειμένου η δολοφονία της σεξουαλικά ποθητής γυναίκας υπογραμμίζει τη δύναμη του χαρακτήρα του.

Ναι, μπορεί κάποιος να ισχυριστεί ότι τα κείμενα αντανακλούν απλώς το πατριαρχικό πνεύμα της εποχής τους. Ωστόσο, δεν μπορεί να παραβλέψει το πρόβλημα: μπορεί τα κείμενα αυτά να είναι ενταγμένα στις ιστορικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες του καιρού που γράφτηκαν, εφόσον όμως διαδίδονται και διαβάζονται ως κλασικά, επικαιροποιούνται αυτομάτως. Αυτό σημαίνει ότι τα παρωχημένα αξιακά τους συστήματα προσλαμβάνονται από τους σύγχρονους αναγνώστες ως σύγχρονα, με αποτέλεσμα οι απόψεις που εκφράζονται σε αυτά να ανακυκλώνονται. Καταναλώνοντας τη λογοτεχνία αυτή νέοι αναγνώστες απορροφούν ενδεχομένως άκριτα και ένα πλήθος απόψεων που είναι από αναχρονιστικές ώς και επικίνδυνες.

Να διαβάζουμε τους κλασικούς μας συγγραφείς. Να τους διαβάζουμε και να τους διδάσκουμε με θέρμη, συζητώντας όμως με ψυχραιμία και γνώση τις αντιλήψεις που εκφράζονται στα κείμενά τους.

*Διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας και Πανεπιστημιακός

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πενήντα αποχρώσεις του νουάρ
Το αστυνομικό αφήγημα, στις διάφορες εκδοχές του, συνεχίζει να εξελίσσεται και, αναβαθμισμένο εκδοτικά, γνωρίζει παγκόσμια επιτυχία. Από την πληθωρική και φέτος νουάρ εκδοτική παραγωγή του πρώτου εξαμήνου του...
Πενήντα αποχρώσεις του νουάρ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο ήλιος
Η Τάνια τής γυρίζει την πλάτη, πάει να αδειάσει το βρόμικο νερό μακριά, στο γκαζόν. Επιστρέφει με τον άδειο κουβά, η άλλη στέκεται στην ίδια θέση. Η Τάνια ίσως θέλει να της πει: «Θα καθίσω στον ήλιο μέχρι να...
Ο ήλιος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χωρίς λέπια
Το Ανοιχτό Βιβλίο κι αυτό το καλοκαίρι, εκτός από αναγνωστική πυξίδα, σας προσφέρει και αναγνωστική απόλαυση –μια παράδοση που άρχισε από συστάσεως της «Εφ.Συν.», από συστάσεως αυτών των σελίδων. Μετά τον...
Χωρίς λέπια
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Encyclopedia Kazantzakiana
Τελικά, αυτό που κάνει τον Καζαντζάκη διαχρονικά επίκαιρο και διεθνώς αναγνωρισμένο είναι ακριβώς αυτή η πολυσυλλεκτικότητα, που χύνεται στο καμίνι της διάνοιάς του για να φτιάξει ένα νέο χαρμάνι, που...
Encyclopedia Kazantzakiana
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι αλληγορικοί μύθοι μιας ιδιοφυΐας της ιταλικής Αναγέννησης
Η αλληγορία, για τον αναγεννησιακό όπως και για τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, αποτελεί ένα κλειδί μέσα από το οποίο ο άνθρωπος μπορεί να κατανοήσει τον εαυτό του και τη φύση.
Οι αλληγορικοί μύθοι μιας ιδιοφυΐας της ιταλικής Αναγέννησης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας