• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 24.2°C / 28.4°C
    2 BF
    65%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 24.3°C / 28.3°C
    1 BF
    55%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.9°C / 26.0°C
    3 BF
    67%
  • Ιωάννινα
    Σποραδικές νεφώσεις
    23°C 22.9°C / 22.9°C
    2 BF
    68%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 27.9°C / 27.9°C
    0 BF
    61%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    24°C 24.0°C / 24.6°C
    2 BF
    55%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    20°C 20.4°C / 21.5°C
    1 BF
    68%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 22.4°C / 22.4°C
    2 BF
    67%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.9°C / 27.1°C
    2 BF
    68%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 24.0°C / 27.9°C
    2 BF
    54%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.8°C / 26.4°C
    0 BF
    57%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 23.5°C / 25.7°C
    1 BF
    65%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 25.9°C / 25.9°C
    3 BF
    69%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.9°C / 25.7°C
    2 BF
    61%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    28°C 25.5°C / 28.3°C
    1 BF
    45%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 25.8°C / 26.6°C
    4 BF
    79%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 23.4°C / 27.8°C
    2 BF
    47%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 26.3°C / 26.6°C
    3 BF
    58%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    25°C 25.3°C / 27.7°C
    2 BF
    70%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    22°C 21.9°C / 21.9°C
    0 BF
    68%

Μηχανικός Κουμπό, Σχέδιο των Αθηνών, 1799-1800

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μεταξύ γεωμετρίας και πολιτικής

  • A-
  • A+

Καθώς η Αθήνα προετοιμαζόταν, με σειρά επετειακών εκθέσεων, να γιορτάσει την επιλογή της ως ευρωπαϊκή πρωτεύουσα το 1985, πριν από μόλις 36 χρόνια, εμφανίστηκε ένας νεαρός αρχιτέκτονας με μια λαμπερή πρόταση που κέρδισε τις εντυπώσεις. Ηταν ο Γιάννης Τσιώμης, εγκατεστημένος στη Γαλλία, όπου κυρίως έζησε κι εργάστηκε. Η ρηξικέλευθη εκείνη πρόταση οδήγησε σε μια αλησμόνητη έκθεση στο Ζάππειο με τίτλο «Αθήνα, ευρωπαϊκή υπόθεση».

Εκείνο που ίσως δεν φαινόταν εύκολα τότε ήταν ότι η πρόταση βασιζόταν σε διατριβή του Τσιώμη στο Παρίσι που είχε ολοκληρωθεί δύο χρόνια πριν, το 1983, κι εκδόθηκε μετά στα γαλλικά το 2017. Τώρα έχουμε στα χέρια μας εκείνη τη διατριβή, σε άψογα φροντισμένη ελληνική μετάφραση της Τ. Τσιάτσικα, που επιμελήθηκαν οι Γ. Δερτιλής, Μ. Μητσού και Π. Τουρνικιώτης, και διαπιστώνεται ότι παραμένει αγέραστη και εξίσου τολμηρή όσο και τότε που γραφόταν.

Γιάννης Τσιώμης. Η Αθήνα ξένη στον εαυτό της. Η γέννηση μιας νεοκλασικής πρωτεύουσας. Μετάφραση: Τίνα Τσιάτσικα. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2021. Σελ. 296

Κεντρικό ζήτημα του βιβλίου, σύμφωνα με τον πρόλογό του, είναι η «σχέση ανάμεσα στη συγκρότηση του εθνικού κράτους και την ίδρυση της πρωτεύουσας πόλης […] ως μία ιστορική στιγμή που, παραδόξως, εξακολουθεί να μας προβληματίζει». Για να το πετύχει, «πρέπει πρώτα να ακολουθήσει τη διαδρομή των ιδεών, των γνώσεων και των προσώπων» που οδήγησαν στη δημιουργία της Αθήνας.

Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη. Το πρώτο πραγματεύεται τις έννοιες του έθνους-κράτους και τη σχέση τους με τη «νεοκλασική» πόλη, το δεύτερο ασχολείται με την ίδρυση του κράτους και το τρίτο με την Αθήνα στην καθοριστική στιγμή της δημιουργίας της, το 1833. Με λόγια δανεισμένα από τον πρόλογο, το πρώτο μέρος εξηγεί πώς οι μεγάλοι δάσκαλοι της εποχής, όπως οι Σίνκελ και Κλέντσε, καθόρισαν τις «τεχνικές» δημιουργίας μιας πρωτεύουσας πόλης. Το δεύτερο μέρος εξηγεί τους τρόπους που έγιναν οι απαραίτητες «μεταβιβάσεις» γνώσης προς την Ελλάδα, μια διαδικασία βασισμένη στην «κρατική βία». Το τρίτο μέρος εξηγεί πώς η Αθήνα έγινε «ταυτόχρονα καθαρή ιδέα και υλική πραγματικότητα», όπου «το φαντασιακό κατασκευάζει το πραγματικό και το πραγματικό εμπνέει το φαντασιακό». Σε όλα τα παραπάνω παίζει η έννοια του «νεοκλασικισμού», ένα φαινόμενο «πολύμορφο, μεταβαλλόμενο, πρωτεϊκό», κάτι που αντανακλάται στα συμπεράσματα, όπου ο «νεοκλασικισμός» (πάντα σε εισαγωγικά) εκφράζεται πλέον ως ξεκάθαρη «τεχνολογία».

Η σοφία του βιβλίου φανερώνεται ιδιαίτερα σε αυτά τα τελικά «συμπεράσματα», όπου εξηγείται ότι ο συγγραφέας δούλεψε αντίστροφα, ψάχνοντας για τη «γενεαλογία της ιδρυτικής πράξης» που οδήγησε στη θεμελίωσή της. Εδώ γίνεται κατανοητό πώς η «φαντασιακή εικόνα της Αθήνας», δουλεμένη με τις «πιο σύγχρονες τεχνικές», άφησε περιθώρια για «αυθαιρεσία» και «παρανομία», έτσι ώστε σήμερα να δίνει την «αίσθηση του διαρκώς ανολοκλήρωτου». Με το να αφεθεί ελεύθερο το πεδίο στη «μικροκερδοσκοπία και την αδιαφορία για τον δημόσιο χώρο», η πόλη οδηγήθηκε στη σημερινή «πολύκεντρη αθηναϊκή μητρόπολη», στην οποία ταιριάζει η έννοια της «ατοπίας» παρά της «ουτοπίας», αφού στη σχεδίασή της «δεν έλαβαν υπόψη ούτε τη μορφή του υπάρχοντος οικισμού ούτε τους κατοίκους και τον τρόπο ζωής τους ούτε καν τη γεωγραφία». «Ολα ήταν φερτά» στη σχεδίασή της, με μόνη διαφορά τον «νέο τρόπο συναρμολόγησης» των στοιχείων που την απαρτίζουν. Μέσα από ένα τέτοιο πλαίσιο, η Αθήνα «των πρώτων εκείνων χρόνων» γίνεται «αδιάψευστος μάρτυρας» του περάσματος στη νεωτερικότητα.

Θα έπρεπε να επαινεθούν ιδιαίτερα τα κεφάλαια 3ο ώς 5ο του Τρίτου Μέρους για ένα δημιουργικό ξαναδιάβασμα της Ιστορίας όπως τη γνωρίζαμε ώς τώρα. Στο 3ο κεφάλαιο («Ο χρόνος μηδέν») αναπαρίσταται η χάραξη του γεωμετρικού σχεδίου της νέας πρωτεύουσας πάνω στο έδαφος. Η κερδοσκοπία πάνω στη γη απασχολεί το 4ο κεφάλαιο, ως το τίμημα της μεταφοράς του οράματος στο φυσικό έδαφος. Τέλος, το 5ο κεφάλαιο αποδίδει την πρέπουσα σημασία στην προσωπικότητα κύρους, τον Κλέντσε, που εκπροσώπησε τον «απόλυτο ρεαλισμό» σε αντιπαράθεση με τον «θεωρητικό ρεαλισμό» των Κλεάνθη και Σάουμπερτ. Το σχέδιο αλλάζει ριζικά, μένοντας όμως το ίδιο, καθώς σε αυτό ενυπάρχει μοιραία η «εναλλαγή ιδεολογίας και τεχνικής».

Παρόλο που ώς τώρα γνωρίζαμε, κυρίως από εκτενείς περιγραφές του Κώστα Μπίρη και νεότερων όπως ο Α. Παπαγεωργίου-Βενετάς, την εξέλιξη του σχεδίου από την αρχική πρόταση των Κλεάνθη και Σάουμπερτ (ένα επινοημένο σχήμα το ονομάζει ο Τσιώμης) ώς την τελική του Κλέντσε (που «εκλογικεύει» το προηγούμενο), εδώ η λεπτολόγος ανάλυση των δεδομένων προσφέρει εντελώς άλλες οπτικές φυγές. Με τη βοήθεια μιας εξαιρετικής εικονογράφησης, αξιοποιώντας ξένα αρχεία, η Αθήνα-πρωτεύουσα του 1833 του Τσιώμη ανακτά όλη την τόσο επιβαρυμένη ιδεολογική της φόρτιση, διαφεύγει από την απόλυτη γεωμετρική χάραξη πάνω σ’ ένα άδειο τοπίο, μετασχηματίζεται σε πολιτική έκφραση. Είναι κρίμα που ο συγγραφέας έφυγε από τη ζωή τρία χρόνια πριν δει το βιβλίο του να βγαίνει στα ελληνικά.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πενήντα αποχρώσεις του νουάρ
Το αστυνομικό αφήγημα, στις διάφορες εκδοχές του, συνεχίζει να εξελίσσεται και, αναβαθμισμένο εκδοτικά, γνωρίζει παγκόσμια επιτυχία. Από την πληθωρική και φέτος νουάρ εκδοτική παραγωγή του πρώτου εξαμήνου του...
Πενήντα αποχρώσεις του νουάρ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο ήλιος
Η Τάνια τής γυρίζει την πλάτη, πάει να αδειάσει το βρόμικο νερό μακριά, στο γκαζόν. Επιστρέφει με τον άδειο κουβά, η άλλη στέκεται στην ίδια θέση. Η Τάνια ίσως θέλει να της πει: «Θα καθίσω στον ήλιο μέχρι να...
Ο ήλιος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χωρίς λέπια
Το Ανοιχτό Βιβλίο κι αυτό το καλοκαίρι, εκτός από αναγνωστική πυξίδα, σας προσφέρει και αναγνωστική απόλαυση –μια παράδοση που άρχισε από συστάσεως της «Εφ.Συν.», από συστάσεως αυτών των σελίδων. Μετά τον...
Χωρίς λέπια
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Encyclopedia Kazantzakiana
Τελικά, αυτό που κάνει τον Καζαντζάκη διαχρονικά επίκαιρο και διεθνώς αναγνωρισμένο είναι ακριβώς αυτή η πολυσυλλεκτικότητα, που χύνεται στο καμίνι της διάνοιάς του για να φτιάξει ένα νέο χαρμάνι, που...
Encyclopedia Kazantzakiana
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι αλληγορικοί μύθοι μιας ιδιοφυΐας της ιταλικής Αναγέννησης
Η αλληγορία, για τον αναγεννησιακό όπως και για τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, αποτελεί ένα κλειδί μέσα από το οποίο ο άνθρωπος μπορεί να κατανοήσει τον εαυτό του και τη φύση.
Οι αλληγορικοί μύθοι μιας ιδιοφυΐας της ιταλικής Αναγέννησης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας