• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 25.6°C / 27.8°C
    3 BF
    54%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 26.1°C / 28.9°C
    4 BF
    61%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    29°C 25.6°C / 31.1°C
    1 BF
    58%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    29°C 26.1°C / 31.0°C
    2 BF
    45%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 25.0°C / 25.0°C
    1 BF
    69%
  • Βέροια
    Σποραδικές νεφώσεις
    28°C 25.6°C / 29.4°C
    2 BF
    65%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    31°C 30.0°C / 31.1°C
    1 BF
    35%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    25°C 19.4°C / 29.0°C
    1 BF
    58%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.1°C / 28.0°C
    1 BF
    69%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 28.0°C / 28.0°C
    2 BF
    61%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    26°C 26.0°C / 26.0°C
    2 BF
    57%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.3°C / 26.0°C
    3 BF
    69%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.7°C / 28.0°C
    2 BF
    89%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    30°C 30.0°C / 30.6°C
    4 BF
    48%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 19.4°C / 27.8°C
    2 BF
    69%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 27.0°C / 27.2°C
    4 BF
    65%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 24.4°C / 29.0°C
    3 BF
    42%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    25°C 25.0°C / 26.0°C
    2 BF
    61%
  • Κατερίνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 25.6°C / 29.4°C
    0 BF
    75%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    31°C 30.0°C / 31.1°C
    1 BF
    35%
Η μεγάλη δύναμη του φόβου

Η επιστροφή του βαρόνου Βένκχάϊμ. Μετάφραση: Μανουέλα Μπέρκι. Πόλις, 2020. Σελ. 560

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η μεγάλη δύναμη του φόβου

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Ο Δήμαρχος μιας μικρής παράξενης ουγγρικής πόλης που οδεύει στην καταστροφή της σταδιακά και ανεπαίσθητα, οργανώνει με τον πλέον φαντασμαγορικό τρόπο την υποδοχή του φαινομενικά πλούσιου αλλά στην πραγματικότητα καταχρεωμένου τέκνου της, του Βαρόνου Μπέλα Βένκχαϊμ. Αυτή η γιορτινή διάθεση συνοδεύει την υψηλή προσδοκία της παρουσίας του Βαρόνου για την αναγέννηση της πόλης από την τελματώδη κοινωνική και πολιτική κατάσταση, αφού εικάζεται ότι πέραν του τίτλου του κατέχει και μια αμύθητη περιουσία. Μια περιουσία που οι αρχές της πόλης φαντάζονται ότι θα διαθέσει ευχαρίστως και με απόλυτη γενναιοδωρία, ώστε ήδη πριν από την άφιξή του τού έχουν προσδώσει τον τιμητικό τίτλο του «ευεργέτη».

Το βιβλίο αρχίζει με μια «Προειδοποίηση», όπου ένας αλαζονικός, παντογνώστης μαέστρος, απευθυνόμενος σε μια ορχήστρα, προειδοποιεί για το πεπρωμένο: το έργο «θα βγει τελικά, ήδη μάλιστα από την αρχή θ’ ακουστεί όπως ακριβώς πρέπει ν’ ακουστεί σύμφωνα με τις προσδοκίες». Μερικές σελίδες από αδιαπραγμάτευτα «πρέπει» και μια δήλωση του μαέστρου προς το τέλος αυτής της ιδιότυπης εισαγωγής ότι δεν αγαπά καθόλου τη μουσική και ότι απλώς επιτηρεί τα πάντα, περιμένοντας κι ο ίδιος να τελειώσουν όλα, αποτελούν τη βάση του καταιγιστικού μυθιστορήματος που θ’ ακολουθήσει.

Οι εκδηλώσεις λατρευτικής υποδοχής γι’ αυτόν τον τιμημένο αλλά στην πραγματικότητα επιεικώς αφελή τζογαδόρο βαρόνο, που ξόδεψε την περιουσία του στα καζίνα του Μπουένος Αϊρες, πριν τον επαναπατρίσει η οικογένειά του, γλιτώνοντάς τον από τα χειρότερα, κατέληξαν σε φιάσκο, απολύτως ταιριαστό με την ποιότητα των συμμετεχόντων.

Σε αντίθετη κατεύθυνση αλλά στον ίδιο χρόνο κινείται η άλλη κεντρική μορφή του βιβλίου, ο Καθηγητής. Μελετητής της στοιχειώδους πλην ταπεινότερης μορφής ζωής, των βρύων, ζει έχοντας αποστατήσει από το αστικό περιβάλλον στο οποίο απολάμβανε τιμές και κύρος. Αιρετικός και αναχωρητής, εγκαθίσταται σε μια καλύβα στα προάστια αυτής της πόλης, προσπαθώντας να καταπολεμήσει τη διεργασία της σκέψης που τη θεωρούσε υπεύθυνη για το «πεδίο των λανθασμένων κρίσεων» και για τη μη κατανόηση της ανθρώπινης ιστορίας.

Ο Λάζλο Κρασναχορκάι στήνει στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο Η επιστροφή του βαρόνου Βένκχαϊμ μια ανελέητη φάρσα, μια μαεστρικά δομημένη συμφωνία ανατροπών και παρεξηγήσεων, όπου η πληθωρική και επιτηδευμένα ειρωνική γραφή ανοίγει το πλάτος της αφήγησης στο τραγικό. Η διαρκής εναλλαγή από ευθύ σε πλάγιο λόγο, οι πολυσέλιδες και άστικτες παράγραφοι που χωνεύουν πλήθος προσώπων και περιστατικών με τη μορφή τού κάτι σαν αφηγηματικού διαλόγου, το ύφος ενός μόνιμου υπαινιγμού που τροφοδοτείται από τις πολλαπλές εστιάσεις των γεγονότων, δημιουργούν μια ιδιαίτερη συνθήκη ανάγνωσης, στην οποία συντελεί η εξαιρετική μετάφραση της Μανουέλας Μπέρκι.

Σ’ αυτή τη συνθήκη ανήκουν οι τίτλοι κεφαλαίων που παραπέμπουν σε χαμηλόφωνη απόδοση μιας μελωδίας (ραμ, παμ, παμ, χμμμ, ραρίρα) ή οι κατάλογοι των προσώπων και των πραγμάτων που κάνουν την εμφάνισή τους στο βιβλίο, σαν μια νύξη για τα υλικά από τα οποία είναι φτιαγμένη η πραγματικότητα. Στους φιλοσοφικούς στοχασμούς του Καθηγητή, αυτή η πραγματικότητα βρίσκεται υπό διαρκή επεξεργασία ως προς τα όριά της. Επικαλείται τον Κάντορ και τη θεωρία του για τα σύνολα επειδή πιστεύει ότι το «άπειρο είναι μέρος της πραγματικότητας» και καταλήγει ότι «το βαθύτερο που μπορεί να συλλάβει κανείς στον οργανικό και ανόργανο κόσμο είναι ο φόβος και τίποτα άλλο, κανένα άλλο πράγμα δεν αποτελεί τόσο μεγάλη δύναμη όσο ο φόβος».

Ο Κρασναχορκάι έχει δηλώσει ότι το Τανγκό του Σατανά, Η Μελαγχολία της Αντίστασης, το Πόλεμος και Πόλεμος και Η επιστροφή του βαρόνου Βένκχαϊμ είναι ένα βιβλίο. Παρά τους φαινομενικά ισχυρούς δεσμούς της Επιστροφής του βαρόνου Βένκχαϊμ με το Τανγκό του Σατανά, καθώς και στα δύο ένας θίασος από αντιπαθητικούς και αποτυχημένους βλέπουν τη λύτρωσή τους στην επικείμενη μεσσιανική άφιξη μιας μορφής που θεωρούνταν από καιρό χαμένη, νομίζω ότι το παρόν μυθιστόρημα συγγενεύει περισσότερο με τη Μελαγχολία της Αντίστασης. Σ’ αυτήν, ο καθηγητής Εστερ διαπιστώνει ότι «κάθε μορφή ορθολογισμού είχε χαθεί από την πόλη», ενώ ο ανώνυμος Καθηγητής στο ανά χείρας μυθιστόρημα πολεμά να εκμηδενίσει τη σκέψη.

Στη Μελαγχολία της Αντίστασης η «Επιτροπή Γυναικών» απαιτούσε «καθαρή πόλη», ενώ στην Επιστροφή του βαρόνου Βένκχαϊμ η πόλη βρίσκεται υπό τον έλεγχο μιας συμμορίας που λατρεύει τα «καθαρά πράγματα» και την ωμή βία. Ο αφελής Βάλουσκα γοητεύεται από την αρμονία των ουράνιων σωμάτων, χωρίς να μπορεί να εξηγήσει τίποτα, ενώ ο Βαρόνος περπατώντας ανάμεσα στις ράγες του τρένου αναρωτιέται τι είχε κουβαλήσει μέσα σ' αυτή την τεράστια ύπαρξη, μια και αποδείχθηκε «τόσο μα τόσο άχρηστη αυτή η ζωή». Ο άμορφος Πρίγκιπας και το τσίρκο του, ένας γνώστης του Ολου που προκαλεί ρίγος και ταραχή, θυμίζει τον μαέστρο της ορχήστρας με τη δυσοίωνη πρόβλεψη ή τη σκοτεινή, απροσδιόριστη μορφή που προβάλλει από το κομβόι των πολυτελών αυτοκινήτων και σαν απόλυτο κακό παραλύει τον χρόνο και ανατρέπει τη φυσική τάξη των πραγμάτων.

Στην Επιστροφή του βαρόνου Βένκχαϊμ τα πάντα συμβαίνουν τυχαία και όχι ως ακολουθία μιας αιτιότητας, από ανθρώπους στερημένους από ήθος και πίστη. Το χάος που προκαλείται κατά την υποδοχή του Βαρόνου και η απέλπιδα προσπάθεια να σβηστεί εκ των υστέρων από τη συλλογική μνήμη, είναι η ιδιοφυής λογοτεχνική προσέγγιση της ανθρώπινης ευήθειας που κορυφώνεται με την επιστολή προς τους Ούγγρους που θα έκανε τον Μπέρνχαρντ να σκέφτεται πόσο ήπιο είναι το ύφος του όταν απευθυνόταν αντίστοιχα στους Αυστριακούς.

Η τρομακτική διαπίστωση ότι «εμείς οι ίδιοι είμαστε ένα δίκτυο γεγονότων» αναιρεί τη σημασία της ιστορίας και του νοήματος του ανθρώπου ως αυτοσκοπού. Χωρίς εξήγηση καίγονται τα πάντα. Τα γεγονότα χάνονται γιατί «απλώς δεν έμεινε κανένας για να αφηγηθεί τι συνέβη». Ομως το da capo al fine, στο τέλος του βιβλίου, υπονοεί ότι κάτι θα ξαναρχίσει. Ηδη το Βλακόμουτρο, η μόνη μορφή που επέζησε, καμώνεται τον μαέστρο μιας ανύπαρκτης ορχήστρας, για να κλείσει το βιβλίο με τον ίδιο τρόπο που ξεκίνησε. Το άπειρο του Κρασναχορκάι ίσως είναι η αέναη και χωρίς νόημα νιτσεϊκή ανακύκληση της πραγματικότητας.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Μπαρνταμού στον Εθνικό Κήπο
Η θερινή διηγηματογραφική παράδοση του Ανοιχτού Βιβλίου συνεχίζει απρόσκοπτα, για ένατη συνεχή χρονιά, με ιστορίες που γράφουν αποκλειστικά για τους αναγνώστες της «Εφ.Συν.» συγγραφείς μιας ανοιχτής...
Ο Μπαρνταμού στον Εθνικό Κήπο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ποίηση και πατρότητα
Ο Αλεχάντρο Σάμπρα με τον «Χιλιανό Ποιητή», που κυκλοφορεί από τις «Εκδόσεις Ικαρος», αφήνει τη μικρή αφηγηματική φόρμα με την οποία τον γνωρίσαμε στη χώρα μας και εισέρχεται στον κόσμο του μυθιστορήματος με...
Ποίηση και πατρότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το σιωπηλό πέταγμα της κουκουβάγιας…
Το οπισθόφυλλο αυτού του μαγικού βιβλίου μας προειδοποιεί ότι πρόκειται για ένα «υβριδικό χρονικό» που «ξετυλίγει ένα χάρτη» παράγοντας μια «αστική πατριδογνωσία» μέσω «συνειρμικής γραφής»
Το σιωπηλό πέταγμα της κουκουβάγιας…
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το πανηγύρι των καθημερινών θαυμάτων
Η Βισουάβα Σιμπόρσκα δεν είναι άγνωστη στην Ελλάδα, καθώς, μετά από τη βράβευσή της με το βραβείο Νόμπελ το 1996, έχουν κυκλοφορήσει δύο ανθολογίες του έργου της σε μετάφραση Βασίλη Καραβίτη από τις εκδόσεις...
Το πανηγύρι των καθημερινών θαυμάτων
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ασκήσεις παρατήρησης στη θολή ζώνη εξουσίας και επιτήρησης
Στην καρδιά του Μπουένος Αϊρες βρίσκεται το Εθνικό Κολέγιο. Παλαιότερα, είχε την ονομασία Κολέγιο των Ηθικών Επιστημών και, ακόμα παλαιότερα, Βασιλικό Κολέγιο του Σαν Κάρλος. Κάποτε ήταν μόνο αρρένων, τώρα...
Ασκήσεις παρατήρησης στη θολή ζώνη εξουσίας και επιτήρησης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εγκάρσιος χρόνος
Ενα σπίτι στο Βρανδεμβούργο, έξω από το Βερολίνο, στην όχθη της λίμνης Scharmützel, που είναι γνωστή και ως «Θάλασσα της Μαρκ», είναι το σκηνικό του μυθιστορήματος Δοκιμασία της Τζέννυ Ερπενμπεκ.
Εγκάρσιος χρόνος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας