• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    19°C 16.6°C / 20.1°C
    3 BF
    49%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    18°C 14.2°C / 19.2°C
    2 BF
    55%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    21°C 18.0°C / 21.0°C
    0 BF
    49%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 16.9°C / 17.2°C
    2 BF
    37%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 14.9°C / 16.3°C
    2 BF
    51%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    16°C 14.4°C / 16.2°C
    2 BF
    55%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 12.0°C / 12.4°C
    1 BF
    44%
  • Αγρίνιο
    Αραιές νεφώσεις
    16°C 16.3°C / 16.3°C
    1 BF
    55%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 18.8°C / 21.0°C
    5 BF
    57%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 17.9°C / 18.9°C
    4 BF
    63%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 20.4°C / 20.8°C
    6 BF
    52%
  • Σκόπελος
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 15.1°C / 17.7°C
    2 BF
    68%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.9°C / 19.9°C
    1 BF
    77%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 14.9°C / 15.7°C
    2 BF
    63%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 14.5°C / 17.8°C
    1 BF
    69%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.7°C / 22.8°C
    4 BF
    42%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 16.8°C / 19.0°C
    1 BF
    51%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 15.3°C / 18.8°C
    0 BF
    54%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.7°C / 17.0°C
    2 BF
    65%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 12.4°C / 12.4°C
    1 BF
    60%

Βασίλης Αλεξάκης (12 Δεκεμβρίου 1943 - 11 Ιανουαρίου 2021)

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ενας μεγάλος Ελληνας

  • A-
  • A+
ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ

«Φαίνεται ότι οι γλώσσες έχουν μεγαλύτερη
έφεση στον διάλογο απ’ ό,τι οι χρήστες τους»
 Β.Α.

Από τα πρώτα χρονογραφήματα στις Εικόνες της μικρής Ελλάδας του 1968, ειδικός συνεργάτης της Monde σε θέματα σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας στο Παρίσι του ταραγμένου 1969! Ωστόσο το μυθιστορηματικό άλμα ενός χαρισματικού «μικρού Ελληνα» δεν σταμάτησε εκεί. Ακολούθησε μια πρωτόγνωρη, φρενήρης συγγραφική και καλλιτεχνική πορεία που έληξε μόλις προχθές, όταν ο προσφιλής συγγραφέας με το χαμηλό προφίλ και το γέλιο στο πρόσωπο, Βασίλης Αλεξάκης, έφυγε από κοντά μας με τον τρόπο που ήξερε καλύτερα από όλους: παλεύοντας μέχρι το τέλος με τις λέξεις.

Στα περισσότερα από πενήντα χρόνια της δημιουργικής του πορείας χώρεσαν τα πάντα: πεζά και θεατρικά στην ελληνική και τη γαλλική γλώσσα, ταινίες μικρού (Είμαι κουρασμένος, 1982) και μεγάλου μήκους [Οι Αθηναίοι (1990)], τηλεταινίες [Ο Νέστωρ Χαρμίδης περνά στην επίθεση (1984), Το τραπέζι (1989)], ραδιοσκηνοθεσίες [Χαρούμενη επέτειος (1986), Ο άλλος (1989)], συλλογές χιουμοριστικού σκίτσου και, φυσικά, δεκάδες βιβλία πεζογραφίας: διηγήματα [Η σκιά του Λεωνίδα (1984), Ο μπαμπάς (1997), Το μυστικό του κίτρινου τάπητα (2000)] και κυρίως μυθιστορήματα, το είδος στο οποίο ο χαρισματικός αφηγητής αισθανόταν πιο άνετα.

Στην αφετηρία των βιβλίων του η ίδια η πραγματικότητα και η εντατική παρατήρηση της καθημερινότητας ή, συχνότερα, μια αυτοβιογραφική αφορμή. Θολές μνήμες και μακρινές αναμνήσεις με τον φυσικότερο τρόπο αρχίζουν να μεγεθύνονται, να εμπλουτίζονται από διαδοχικές εμπειρίες και τον φιλοσοφικό ή τον πολιτικό σχολιασμό, μέχρι που σχεδόν ανεπαίσθητα διασχίζουν το όριο, αποκτώντας τις αλλόκοτες διαστάσεις της μυθοπλασίας.

Γραμμένα στα γαλλικά και ξαναγραμμένα ή μεταφρασμένα στα ελληνικά, τα μυθιστορήματά του επιστρέφουν στα ίδια υπαρξιακά θέματα: τα πολλά πρόσωπα του έρωτα και η έννοια της πατρίδας, η μνήμη και η λήθη, ο θάνατος και η γλώσσα. Η διεργασία του πένθους τροφοδοτεί τη γραφή του: από τον θρήνο για την ερωτική απώλεια στο θρυλικό Τάλγκο (1982), το πρώτο του βιβλίο στη μητρική γλώσσα [μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο ως Ξαφνικός έρωτας από τον Γιώργο Τσεμπερόπουλο (1984)], στη νοσταλγική αναπόληση της μητέρας στο Θα σε ξεχνάω κάθε μέρα (2005) ή τον θάνατο του επί σαράντα χρόνια εκδότη του στο πρόσφατο Κλαρινέτο (2015/2016) που συνδυάζεται με την απότομη προσγείωση του συγγραφέα στην Ελλάδα της κρίσης.

Ομως καμία απουσία δεν συγκρίνεται με τη νοσταλγία του άλλου τόπου. Ο Vassilis στη Γαλλία επιμένει να ονομάζεται μετανάστης και αναπολεί την Ελλάδα, ο Βασίλης στην Αθήνα ή την Τήνο ονειρεύεται το Παρίσι. Δύο πατρίδες, δύο κουλτούρες, δύο εν τέλει ζωές και δύο δυνατότητες για να εκφραστεί αυτός ο αέναος επαμφοτερισμός είναι φυσικό να δημιουργούν έντονο προβληματισμό για τη δομή, τη λειτουργία, την προϊστορία ή και τις δυνατότητες της γλώσσας. Καθόλου τυχαία, Η μητρική γλώσσα (1995), οι βραβευμένες με Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος Ξένες λέξεις (2002/2003) και Η πρώτη λέξη (2010/2011) συνιστούν μιαν άτυπη τριλογία με μεγάλο πρωταγωνιστή την ίδια τη γλώσσα!

Γράφοντας άνετα και στις δύο γλώσσες, πότε αρχίζοντας από τη μία και πότε από την άλλη, πριν αυτομεταφραστεί, ο Αλεξάκης δεν μοιάζει διχασμένος ανάμεσα σε δύο αντινομικές γλωσσικές πραγματικότητες, αλλά αντίθετα φαίνεται να αισθάνεται άνετα στον γλωσσικό κοσμοπολιτισμό του. Σ’ αυτόν τον κοσμοπολιτισμό που αναζητά την πανανθρώπινη ομοιότητα και όχι τη διαφορά, οφείλεται και η αριστερών καταβολών πυρέσσουσα συνείδησή του, που παρέμεινε ατράνταχτα καταγγελτική απέναντι στον εθνικισμό, την ακροδεξιά, τους κλυδωνισμούς του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, αλλά και ο αντικληρικαρισμός του, όπως φαίνεται ιδιαίτερα στο μ.Χ. (2007) που του απέφερε το μεγάλο Βραβείο Μυθιστορήματος της Γαλλικής Ακαδημίας.

Οπως και να ’χει, ο Βασίλης Αλεξάκης, άλλοτε φανερά άλλοτε κρυμμένος, ρίχνοντας πασιέντζες στο σκοτάδι [Πριν (1994)] και πίσω από αφηγηματικά προσωπεία, έζησε με πάθος και χιούμορ κάθε του γραμμή. Το τρελό πενάκι του γεννημένου παραμυθά με την ειλικρινή, σχεδόν παιδιάστικη, αφέλεια παρασύρεται από τις διαθέσεις της στιγμής, αφήνεται στους στοχαστικούς συνειρμούς της και δημιουργεί χαλαρές, έκκεντρες συνθέσεις. Την ίδια στιγμή ο απλός αφηγηματικός καμβάς, συνήθως μια συρραφή αποσπασματικών επεισοδίων με κινηματογραφικό ρυθμό, αλλά και η ανεπιτήδευτη, ρέουσα και παραστατική γλώσσα του κερδίζουν τον αναγνώστη. Εδώ οφείλεται τόσο η αναγνωστική υποδοχή και η μεγάλη επιτυχία του έργου του όσο και η παραγνώρισή του από την επίσημη κριτική.

Πάντως θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον να διαβάσει κανείς αντιστικτικά τον Μικρό Ελληνα (2013) του Αλεξάκη, αυτόν τον νοσταλγικό στοχασμό για τη διαμόρφωση της συγγραφικής συνείδησης, με τον κεντρικό χαρακτήρα που, προσπαθώντας να «ξαναμάθει να περπατάει», οδηγείται πίσω στους λογοτεχνικούς ήρωες της παιδικής του ηλικίας (στα Κλασσικά Εικονογραφημένα, τον Δον Κιχώτη, τον Ταρζάν ή τον Γιώργο Θαλάσση) με τη Μυστηριώδη φλόγα της Βασίλισσας Λοάνα (2005) του Ουμπέρτο Εκο και τον αμνησιακό έμπορο βιβλίων που ανασυγκροτεί μνήμη και εαυτό μέσα από τις παιδικές αναγνώσεις του. Καθόλου τυχαία (όπως διαβάσαμε στην τελευταία του συνέντευξη) το μυθιστόρημα που έγραφε διαδραματίζεται στην Τήνο και έχει κεντρικούς ήρωες την Παναγία και τον Ταρζάν!

Είναι αλήθεια ότι συχνά η ιδεολογική στόχευση και η κοινωνική κριτική καπελώνουν τη μυθοπλαστική αφήγησή του, σπρώχνοντας την αφήγηση προς το δοκίμιο. Καλύτερες σελίδες του παραμένουν αυτές όπου ο ευφυής μυθοπλάστης αποφεύγει τις οριστικές απαντήσεις και με το χιούμορ, την ειρωνεία και την αυτοπαρωδία καταλύει τα πάντα, υπονομεύοντας ακόμα και τη βαριά θεματική του. Πράγματι, όπως έλεγε ο ίδιος, ο ρόλος του χιουμοριστικού σκίτσου, όπως άλλωστε και της λογοτεχνίας, δεν είναι να δίνει απαντήσεις, αλλά να δημιουργεί ερωτήματα. «Ισως το πιο χαρακτηριστικό μου σκίτσο είναι αυτό που δείχνει ένα τετράγωνο να λέει σ’ έναν κύκλο: “Δεν σε καταλαβαίνω”»!

*Tα βιβλία του Βασίλη Αλεξάκη εκδόθηκαν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Εξάντας και από το 2016 επανεκδίδονται από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η ιστορία, από τη μαρτυρία στη «σέλφι»
Η σκοπιά του παρόντος έχει πάψει να είναι απλώς το υποκειμενικά φορτισμένο σημείο στο οποίο στέκεται ο ιστορικός, για να προβληθεί στο ίδιο το παρελθόν, μαζί με τον φορέα του, τον συγγραφέα-αφηγητή.
Η ιστορία, από τη μαρτυρία στη «σέλφι»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μυθιστόρημα ενηλικίωσης
Η συγγραφέας τοποθετεί σε πρώτο πλάνο την προσωπική αφήγηση της ιστορίας, το συναίσθημα και την υποκειμενικότητα της ματιάς στα πρόσωπα και τα γεγονότα, αφού επιθυμία της είναι η μυθοπλασία, και όχι το...
Μυθιστόρημα ενηλικίωσης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αποχώρηση από τη σκηνή με υπόκλιση
Αν και ο Σουβόριν αποτελεί το κεντρικό πρόσωπο του βιβλίου, οι μονόλογοί του μπερδεύονται εντέχνως με την πρωτοπρόσωπη αφήγηση του συνομιλητή του, με αποτέλεσμα να κοντοστέκεται συχνά κανείς κατά την ανάγνωση...
Αποχώρηση από τη σκηνή με υπόκλιση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Σαν την αλαφροΐσκιωτη με το βαρύ σπαθί»
Ετσι προκύπτει ένας νέος μαίανδρος μικροϊστοριών για νόθα παιδιά και δύσμορφα πλάσματα, αέρηδες που σηκώνουν ανθρώπους, μαγικούς συνειρμούς και φανταστικές συναντήσεις, δράμα και φάρσα σε αέναη εναλλαγή.
«Σαν την αλαφροΐσκιωτη με το βαρύ σπαθί»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή
Το βραβευμένο βιβλίο (Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας ΗΠΑ, 2018) της Σίγκριντ Νιούνεζ προκάλεσε κριτικές και συζητήσεις με τον θάνατο και το μελαγχολικό πένθος να είναι από τα βασικά θέματά του.
Ξεφλουδίζοντας το πένθος και τη γραφή

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας