Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Θεατρικές διαμάχες στην Αθήνα του 1896

Διονύσης Μουσμούτης. Ο Διονύσιος Ταβουλάρης, η Ευαγγελία Παρασκευοπούλου και η «Δούκισσα των Αθηνών». Πλέσσας, 2019. Σελ. 176

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Θεατρικές διαμάχες στην Αθήνα του 1896

  • A-
  • A+

Το τελευταίο επιστημονικό πόνημα του Διονύση Μουσμούτη, ακαταπόνητου ερανιστή των θεατρικών γραμμάτων εν γένει, συστηματικού μελετητή του τόπου καταγωγής του, της Ζακύνθου και των Επτανήσων, ειδικότερα, επικεντρώνεται τη φορά αυτή στην ανέκδοτη αλληλογραφία σημαντικών συντελεστών της θεατρικής ζωής της πρωτεύουσας στα τέλη του 19ου αιώνα.

Ενα θεατρικό έργο του Κλέωνα Ρίζου Ραγκαβή τότε, η εντελώς λησμονημένη σήμερα «Δούκισσα των Αθηνών», αποτέλεσε το μήλον της έριδος μεταξύ της περιβόητης θεατρικής ντίβας της εποχής, της Ευαγγελίας Παρασκευοπούλου, και του πρωτεργάτη του θεάτρου μας, λόγιου θιασάρχη και πρωταγωνιστή, Διονύσιου Ταβουλάρη. Η διελκυστίνδα για το ανέβασμά της γέννησε από την αρχή έριδες, απασχόλησε και δίχασε τον Τύπο της εποχής, και ως χαρακτηριστική περίπτωση καλλιτεχνικών «παρασκηνίων» εγκολπώθηκε σημαντικό μέρος της γενικότερης νοοτροπίας του εποχής.

Η ίδια η αξία της «Δούκισσας», όπως είναι επόμενο, σύντομα πέρασε σε δεύτερο πλάνο. Αλλωστε εκείνο που εξαρχής προσέδωσε σημασία στο πεντάπρακτο έμμετρο (και αρχαΐζον) πόνημα του διπλωμάτη, λόγιου και ισχυρού ανδρός της εποχής, ήταν μάλλον το κοινωνικό και οικονομικό στάτους του ιδίου, η προγενέστερη αξιόλογη παρουσία του στα θέατρα του εξωτερικού (κυρίως της Βουλγαρίας και Γερμανίας), ένα περίεργο όσο και καλοδεχούμενο «σκάνδαλο» ταυτωνυμίας με κάποιο σύγχρονο θεατρικό του Γάλλου συγγραφέα Σαρντού (που κι αυτό αρχικά είδε παρουσιαστεί με τον τίτλο «Δούκισσα των Αθηνών»), τέλος, η σύμπτωση του ανεβάσματος της «Δούκισσας» με την οργάνωση των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας του 1896, σύμπτωση που εγγυόταν εκ των προτέρων μια σχετικά γενναιόδωρη χρηματοδότηση αλλά και τη διεθνή ακτινοβολία της πολυδάπανης και σύνθετης αυτής παραγωγής.

Στο παρόν μελέτημα του Μουσμούτη, το οποίο είχε ήδη εμφανιστεί στα θεατρολογικά γράμματα με μορφή εισήγησης και επιστημονικού άρθρου, προτάσσεται τώρα η κατατοπιστική εισαγωγή από τον καθηγητή της Θεατρολογίας Βάλτερ Πούχνερ, και ακολουθεί η άκρως επιμελημένη έκδοση της αλληλογραφίας των επίδοξων μνηστήρων της «Δούκισσας» προς τον συγγραφέα της. Πρόκειται για μια πυκνή και ουσιαστική μελέτη της εν λόγω διαμάχης, η οποία ξεπερνά τη στενή στοχοθεσία του αντικειμένου της και διευρύνεται σε τομείς που άπτονται των συνθηκών παραγωγής και της πνευματικής ατμόσφαιρας της εποχής.

Τα συμπεράσματα καθώς φαίνεται ξεπερνούν το ίδιο το πόνημα. Γιατί αμέσως γίνεται εμφανές στον αναγνώστη πως λίγα έχουν στο μεταξύ αλλάξει από τότε. Πίσω από την καλλιέπεια της έκφρασης και τη δεινή επιστολογραφική ικανότητα πρωταγωνίστριας και θιασάρχη, διαφαίνονται η ίδια με σήμερα ενδοθεατρική αντιπαλότητα, η διαχρονική προσκόλληση καλλιτεχνών σε φορείς χρηματοδότησης, η κοινή, τότε όπως και τώρα, αγωνία για την κρατική ενίσχυση, η πολυδιάσπαση δυνάμεων της θεατρικής ζωής, όπως και οι απανταχού φατρίες της ενημέρωσης που, τότε όπως και σήμερα, είναι ικανές να «ανεβάσουν» ή/και να «κατεβάσουν» ένα έργο.

Ολοι αυτοί οι παράγοντες συνέδραμαν τελικά ώστε η «Δούκισσα» να παρουσιαστεί από την Παρασκευοπούλου λίγους μόνο μήνες μετά τους Ολυμπιακούς, σε μια παράγωγη που σημείωσε μεν μια κάπως προκαθορισμένη θριαμβευτική πρεμιέρα, στη συνέχεια ωστόσο ακολούθησε πορεία μάλλον απογοητευτική. Ο αναγνώστης μπορεί να παρακολουθήσει την τεθλασμένη πορεία της μεταξύ θριάμβου και αποτυχίας ενδελεχώς, καθώς αναλύονται με εμβρίθεια, τεκμηριώνονται και πλαισιώνονται με πλήθος αναφορών οι συνθήκες που την καθόρισαν.

Η σημασία του πονήματος του Μουσμούτη βρίσκεται όμως και σε κάτι άλλο ακόμη. Στην υπενθύμιση εκ μέρους του της αξίας της επιστολογραφίας για την ανάδειξη πτυχών της καλλιτεχνικής ζωής, πιο συγκεκριμένα των «παρασκηνίων» του θεατρικού βίου που πλαγίως ή κρυφίως οδήγησαν (και οδηγούν και σήμερα) στη διαμόρφωση του ελληνικού θεάτρου.

Η καλλιτεχνική ζωή αποκτά διαύγεια και πληρότητα, προοπτική και βάθος, μόνο όταν οι φανερές δυνάμεις συγκρότησης του ρεπερτορίου αντιπαραβληθούν με τέτοιες μύχιες και παρεμβατικές επεμβάσεις. Αυτή η παρατήρηση αρκεί από μόνη της για να επιδοθεί στην έρευνα του Μουσμούτη η καίρια σημασία της, πρώτα στη μελέτη της προκείμενης εποχής, και ύστερα ευρύτερα, στην έρευνα της νεοελληνικής θεατρικής ταυτότητας.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η παραλία με τα λάφυρα
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.».
Η παραλία με τα λάφυρα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο
O Λουί Αλτουσέρ φαίνεται ότι έκανε κάτι διαφορετικό από το να εκπληρώσει ένα μέρος της συχνά ομολογημένης φιλοδοξίας του, να γράφει εγχειρίδια κομμουνιστικής διαπαιδαγώγησης των εργατικών μαζών και, ακόμα...
Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Από τη μουσική και τη φωτογραφία στην ποίηση
Η Σοφία Πολίτου-Βερβέρη, ασχολούμενη με τη μουσική κυρίως, έχει επανειλημμένως δώσει δειλά και συγκρατημένα το ποιητικό της παρόν. Η Μαρία Κοσσυφίδου κατάγεται από τη Δράμα και εργάζεται ως εκπαιδευτικός. Εχει...
Από τη μουσική και τη φωτογραφία στην ποίηση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Θα τη φιλήσει
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.», ένα διήγημα που...
Θα τη φιλήσει

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας