Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Χαρτογραφώντας το τραύμα

ΗΛΙΑΣ ΜΑΓΚΛΙΝΗΣ. «Είμαι όσα έχω ξεχάσει». Μια αληθινή ιστορία. Μεταίχμιο, 2019. Σελ. 256

ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Χαρτογραφώντας το τραύμα

  • A-
  • A+

Στην πεζογραφία του Ηλία Μαγκλίνη το τραυματικό βίωμα, οι ψυχολογικές περιπλοκές, οι καθηλώσεις, ακόμα και το συλλογικό τραύμα ριζώνουν πάντα στο σώμα. Από το πρώτο του βιβλίο, που φέρει τον χαρακτηριστικό τίτλο «Σώμα με σώμα» (Πόλις, 2005), μέχρι τη Μαρίνα της «Ανάκρισης» (Κέδρος, 2008), στο κορμί της οποίας εκβάλλει ως καλλιτεχνικό θέαμα το απωθημένο τραύμα του πατέρα της, αλλά και της κοινωνίας μέσα στην οποία μεγάλωσε, και τον Δημήτρη της «Πρωινής γαλήνης», του οποίου οι φιλοδοξίες για ανοιχτό ορίζοντα προδίδονται από τις ταπεινότερες σωματικές ανάγκες, ο συγγραφέας ανάγει συστηματικά πολλές από τις δυσλειτουργίες στη ζωή των ηρώων του σε κάποιο σωματικό σύμπτωμα ή, ακόμα βαθύτερα, σε κάποια σωματική αιτία – αναλόγως προσαρμόζεται και η γραφή του: προσγειωμένη, γήινη και, από την άποψη αυτή, βαθιά ανθρώπινη.

Αναμενόμενο ήταν, λοιπόν, σε ένα βιβλίο με θεματικό επίκεντρο τη μνήμη, όπως το ήδη πολυσυζητημένο «Είμαι όσα έχω ξεχάσει» (Μεταίχμιο, 2019, σελ. 248), ο Μαγκλίνης να ακολουθήσει τις ίδιες συντεταγμένες, έστω κι αν απομακρύνεται από την καθαυτό μυθοπλασία, δηλώνοντας ήδη από το εξώφυλλο του βιβλίου του πως όσα πρόκειται να διαβάσει ο αναγνώστης αποτελούν αληθινή ιστορία.

Αποτινάσσοντας τα αφηγηματικά προσωπεία, ο Μαγκλίνης επιστρατεύει εν προκειμένω έναν σπαραχτικά ειλικρινή τόνο και καταβυθίζεται στην ιστορία της οικογένειάς του – και ταυτόχρονα στην ιστορία της χώρας του «πριν γίνει η χώρα του». Ξεκινώντας από την απόμακρη, συχνά σιβυλλική φιγούρα του πατέρα του, ενός ανθρώπου με «μπουκωμένο συναίσθημα», όπως τον χαρακτηρίζει, περνάει μέσα από έναν αστερισμό από θείους, θείες και συγγενείς για να περικυκλώσει ένα κεντρικό τραυματικό γεγονός – τη δολοφονία του παππού του, Νίκου, στο τέλος της Κατοχής. Και εκεί ακριβώς, σε αυτό το κεντρικό συμβάν γύρω από το οποίο περιστρέφεται όλη η σπουδή μνήμης του συγγραφέα, η αφηγηματική χειρονομία μοιάζει να σκιάζεται (και ταυτόχρονα να βαθαίνει) από μια στιγμή αμφιβολίας: να σκαλίσει το «μυστήριο» αυτού του θανάτου ή να το αφήσει ανοιχτό;

Για να αντιληφθούμε τη σημασία του «διλήμματος», οφείλουμε να κατανοήσουμε τη γενικότερη αμφιθυμία που διέπει το βιβλίο απέναντι στη μνήμη. Επικαλούμενος το σχόλιο της Αμερικανίδας φωτογράφου Σάλι Μαν σε μια ρήση του Ζολά, ο συγγραφέας μάς θυμίζει πως «μια φωτογραφία δεν σώζει πάντοτε το παρελθόν, αλλά συχνά το θάβει, το εξαφανίζει, το απενεργοποιεί ή, από την άλλη, το διαστρεβλώνει, σχεδόν επινοεί το συμβάν, την ατμόσφαιρα, τη συνθήκη τού πριν και του χθες».

Αυτή η δυσπιστία είναι λογικό να χρωματίζει τη στάση του Μαγκλίνη και απέναντι στην ίδια την αφήγηση, στη μνημόνευση οποιουδήποτε συμβάντος: ως αποτύπωση, ενδέχεται και αυτή να «θάβει» το γεγονός, να το «απενεργοποιεί» και κατά κάποιον τρόπο να το προδίδει, παγιώνοντας στον χρόνο μία από τις πολλές πιθανές του αναγνώσεις, βοηθώντας μας ταυτόχρονα να ξεμπερδέψουμε μαζί του, να το αφήσουμε πίσω μας οριστικά. Ετσι, εν προκειμένω, το γεγονός ότι το «μυστήριο» στο κεντρικό συμβάν του βιβλίου, δηλαδή ποιος σκότωσε τον παππού του αφηγητή, όχι μόνο παραμένει άλυτο, αλλά δεν επιχειρείται καν να λυθεί, αφήνει να πλανάται η υποψία μήπως για τον Μαγκλίνη υπάρχει τελικά κάτι στο τραύμα του Εμφυλίου που είναι ριζικά μη επιδεκτικό περαίωσης και «τακτοποίησης» – άσχετα αν σε προσωπικό επίπεδο, ο συγγραφέας φαίνεται να κλείνει τους λογαριασμούς του με το παρελθόν μέσα από αυτή την αφήγηση.

Γιατί παρ' όλο που το μυστήριο δεν λύνεται, χαρτογραφείται επιμελώς από τον αφηγητή. Και μαζί του ψηλαφίζεται και το νεοελληνικό τραύμα, η βία που ασκήθηκε από πολλαπλές πηγές και σε πολλαπλά πλαίσια στον ελληνικό χώρο – μέσα από σελίδες σπάνιας ειλικρίνειας, ο Μαγκλίνης μιλάει για αυτή τη βία, περιγράφει με σωματικούς όρους τον εξευτελισμό και την εκμηδένιση της αξιοπρέπειας του εκάστοτε άλλου, και μάλιστα, κι αυτό είναι το σπουδαιότερο, όχι από μια οπτική γωνία «αθωότητας» και εύκολου εξορκισμού, αλλά από μια θέση βαθιάς και τραυματικής γνώσης, από ένα πρίσμα ευπρόσδεκτης λογοτεχνικά «συνενοχής».

Υπό το πρίσμα αυτό, είναι ευκολότερο για τον συγγραφέα να μιλήσει –και πάλι βιωματικά και σωματικά– και για τη διάχυση της βίας, για τον κοινό πυρήνα που κατά την ανάγνωσή του ενυπάρχει τόσο στη φρικαλέα αιματηρή βία του εμφυλίου όσο και στην «αθώα» οικιακή βία, που απηχεί, προετοιμάζει ή απλώς συνυπάρχει με την πρώτη.

Ολα τα παραπάνω ο Μαγκλίνης τα εξετάζει σε μεγάλη κλίμακα, κοντράροντάς τα σε ένα φόντο συγκροτημένο στην κλίμακα της αστρονομικής παρατήρησης. Οι υψηλότερης συναισθηματικής θερμοκρασίας περικοπές όπου απευθύνεται ευθέως στον πατέρα του, οι δοκιμιακές παρεμβολές και τα κομμάτια καθαρής, «μυθιστορηματικού τύπου» δράσης συμβάλλουν στον υφολογικό πλούτο ενός κειμένου, που συνολικά μοιάζει από τώρα να κερδίζει εξέχουσα θέση στην ελληνική non fiction λογοτεχνία, αλλά και στην παράδοση της καθ’ ημάς λογοτεχνίας που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο επιχειρεί να προσεγγίσει, να εξηγήσει ή απλώς να ψαύσει το ελληνικό τραύμα του 20ού αιώνα.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το ταξίδι της Σουζάνας Αντωνακάκη
Η Σουζάνα μπάρκαρε στο πλοίο και ταξιδεύει εδώ και λίγες ώρες. Βρίσκεται έξω, στο κατάστρωμα, καθισμένη κατάμονη σ’ έναν από τους ξύλινους πάγκους. Εκείνους που τόσο αγαπήσαμε σε καλοκαιριάτικες περιπέτειες,...
Το ταξίδι της Σουζάνας Αντωνακάκη
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σπουδή παραβίασης ορίων
Αναγκαία η εκδοτική πρωτοβουλία να κυκλοφορήσουν σε έναν συλλεκτικό τόμο όλα τα διηγήματα της πολυβραβευμένης Ρέας Γαλανάκη, που έχουν δημοσιευτεί είτε σε συλλογές, είτε σε εφημερίδες και λογοτεχνικά περιοδικά...
Σπουδή παραβίασης ορίων
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Διανοητικά ξέφωτα
Ο Γιώργος Βέλτσος (Αθήνα, 1944) με σπουδές νομικής στη Θεσσαλονίκη, διδάκτορας του Paris VIII, και ομότιμος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου, συνεχίζει τη «Λευκή Ελλάδα» (Περισπωμένη, 2018) και τον «Κύκλο...
Διανοητικά ξέφωτα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στον δρόμο ψυχή
Μετά τη Μαρία Παπαγιάννη, την Ελένη Σβορώνου, τον Γιώργο Παναγιωτάκη, την Αγγελική Δαρλάση και τον Φίλιππο Μανδηλαρά, το αφηγηματικό νήμα πιάνει η Ελένη Κατσαμά.
Στον δρόμο ψυχή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η παραλία με τα λάφυρα
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.».
Η παραλία με τα λάφυρα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας