Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ενα διαφορετικό αντίο

Tony Judt. «Το πανδοχείο της μνήμης». Μετάφραση: Γιώργος Καράμπελας – Κώστας Λιβιεράτος. Αλεξάνδρεια, 2019. Σελ. 236

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ενα διαφορετικό αντίο

  • A-
  • A+

Συχνά, σε πολλές αφηγήσεις, οι τόποι, πέρα από τις γεωγραφικές και τις κοινωνικές σημάνσεις, επιτελούν και άλλες λειτουργίες. Μια τέτοια λειτουργία είναι η μνημονική, την οποία συνήθως προκαλούν. Στο βιβλίο του σημαντικού Βρετανού ιστορικού Tony Judt (1948-2010) «Το πανδοχείο της μνήμης», η μνημονική λειτουργία είναι ο κινητήριος μοχλός των αφηγήσεών του και τα πανδοχεία των ελβετικών αλπικών χωριών είναι οι τόποι από τους οποίους εκκινεί η πρώτη και όπου επιστρέφει η τελευταία από αυτές.

Ο συγγραφέας, εγκλωβισμένος σε μια σπάνια ανίατη νευροεκφυλιστική ασθένεια, χρησιμοποιεί το πανδοχείο και ως μεταφορά για την ανάσυρση των αναμνήσεών του και την αφηγηματική τους εκφορά. Κατασκευάζει ένα νοητικό πανδοχείο, όπου ενοικούν οι μνήμες και οι ποικίλες και πολλαπλές αναμνήσεις του βίου του. Το επισκέπτεται στη διάρκεια του αργού και ολοένα πιο βασανιστικού χρόνου της ασθένειάς του και ανασύρει κάποιες από τις μνήμες του. Παρ' όλο που γνωρίζει το ανεπίστρεπτο τέλος του, πέρα από κάποια διαφαινόμενη λογική νοσταλγία, δεν θρηνεί ούτε μεμψιμοιρεί.

Με μια ευκρινώς διακρινόμενη λογοτεχνική επεξεργασία και ευαισθησία, αλλά και με την ακρίβεια, την περιγραφή και τη στοχαστική περιέργεια του ιστορικού, αναπλάθει και εκθέτει κάποιες από τις στιγμές της ζωής του και της πνευματικής του διαδρομής. Παράλληλα, αναδεικνύει και διάφορα πολιτικοκοινωνικά, ιδεολογικά και πολιτισμικά φαινόμενα τα οποία συνάντησε στον ποικιλόμορφο βίο του και την επίδραση που είχαν στην ατομική του αλλά και στη συλλογική εξέλιξη.

Ο Judt, αφού περιγράψει το αφόρητο σωματικό βίωμα της αρρώστιας του, εκθέτει επεξεργασμένα τα όσα παράγει και ως διαφυγή η μνήμη του τη νύχτα. Ο συγγραφέας επιστρέφει στη λιτότητα της παιδικής του ηλικίας και της μεταπολεμικής Αγγλίας και στο συλλογικό κοινωνικό ήθος που συνετέλεσε στην αντιμετώπισή της. Δημόσιο παράδειγμα αυτού του ήθους θεωρεί τον Κλέμεντ Ατλι, τον ηγέτη του Εργατικού Κόμματος και πρώτο μεταπολεμικό πρωθυπουργό.

Περιγράφει και σχεδόν χαρτογραφεί το Λονδίνο των αρχών της εφηβείας του μέσω των λεωφορειακών γραμμών, ενώ αναπλάθει και αναλύει κοινωνικοοικονομικά τη συνοικία του Πάτνι όπου έζησε η οικογένειά του από το 1952 μέχρι το 1958. Τα τρένα του Λονδίνου και οι σταθμοί τους είναι μια ακόμα αφορμή για τον Judt να επιστρέψει στο Λονδίνο της δεκαετίας του 1960 και να αναδείξει τους κοινωνικούς διαχωρισμούς που σηματοδοτούσαν με τις διάφορες θέσεις τους. Με βάση δε τα φαγητά της Εβραίας γιαγιάς του, αρχικά, και με την πολυπολιτισμική γευστική παρουσία και χρήση, επαναπροσδιορίζει τη βρετανική του ταυτότητα.

Το ζήτημα της ταυτότητας τον απασχολεί και σε άλλες αφηγήσεις. Δηλώνει Εβραίος ως χρέος απέναντι στο παρελθόν, αλλά επικρίνει τον τρόπο διαχείρισης της μνήμης από την ισραηλινή κοινωνία και απομυθοποιεί τα κιμπούτς στα οποία έζησε μερικά καλοκαίρια ως έφηβος αριστερός σιωνιστής.

Πλέον προτιμά μια μεταιχμιακή κατάσταση όπου οι χώρες, οι κοινότητες, οι θρησκείες και οι ρίζες βρίσκονται η μία πάνω στην άλλη, αλλά και όπου ο κοσμοπολιτισμός δεν είναι ταυτότητα όσο η φυσιολογική κατάσταση της ζωής. Μια τέτοια κατάσταση βιώνει στη Νέα Υόρκη, στην οποία αφιερώνει ένα υμνητικό του κείμενο, με ιδιαίτερη αναφορά στο εμβληματικό περιοδικό «New York Review of Books».

Ο Judt αφιερώνει ένα μέρος των καταγραφών του στη διαδρομή του στο βρετανικό εκπαιδευτικό σύστημα και στις δικές του εμπειρίες ως καθηγητής πλέον. Αναδεικνύει τα δημόσια σχολεία και κολέγια και τη συνολική μορφωτική και κοινωνική τους προσφορά, αφού ήταν και θεσμοί ταξικής κινητικότητας και ανόδου με παράδειγμα τον εαυτό του που ήταν γόνος κατώτερων μεσαίων στρωμάτων.

Θυμάται και αφηγείται δασκάλους και μαθήματα αλλά και τη συνταρακτική αλλαγή των ηθών τη δεκαετία του ’60. Δεν παραλείπει να ασκήσει κριτική στον κακώς εννοούμενο εξισωτισμό και την άμβλυνση των κριτηρίων των δημόσιων σχολείων που οδήγησε τις τελευταίες δεκαετίες στην κοινωνική και ιδεολογική κυριαρχία στη Βρετανία του ιδιωτικού εκπαιδευτικού συστήματος.

Στη συνέχεια περιγράφει την εμπειρία του από το αμερικανικό εκπαιδευτικό σύστημα και εκθειάζει την ποιότητα των δημόσιων πανεπιστημίων με τις εντυπωσιακές βιβλιοθήκες τους. Καταθέτει όμως τη διαφωνία του με το κύμα της πολιτικής ορθότητας που σαρώνει πλέον τις κοινωνικές και προσωπικές σχέσεις και με τις κυρίαρχες ταυτοτικές/δικαιωματικές θεωρήσεις. Αντιστικτικά, στις αφηγήσεις του διαχέονται οι αναφορές στις ποικίλες πολιτισμικές αλλαγές της δεκαετίας του ’60, για την οποία λέει ότι ήταν καλή εποχή να είσαι νέος.

Η σεξουαλική απελευθέρωση, οι Beatles, η νεανική αμφισβήτηση και οι διαδηλώσεις για το Βιετνάμ, η στράτευση στην Αριστερά και βέβαια ο Γαλλικός Μάης έχουν τη θέση τους στις βιωματικές αυτές μνήμες. Απέναντι στον Μάη του ’68, όμως, ο Judt κρατά μια σχεδόν ειρωνική στάση, όπως και απέναντι στους Γάλλους διανοούμενους και γενικά στην περιβόητη «γαλλική θεωρία». Αντιθέτως, σέβεται και μάλιστα με αισθήματα ενοχής τους αντιφρονούντες των τότε ανατολικών ολοκληρωτικών καθεστώτων για τους οποίους η δυτικοευρωπαϊκή Αριστερά της εποχής σχεδόν σιωπούσε.

Γι’ αυτό αναφέρεται ιδιαίτερα στον Πολωνό συγγραφέα Τσέσλαβ Μίλος και στο βιβλίο του για τον σοβιετικό ολοκληρωτισμό «Αιχμάλωτη σκέψη» και στη γνωριμία του με την Ανατολική Ευρώπη, που συνετέλεσε, όπως λέει ο ίδιος, στη συγγραφή του σημαντικού του έργου «Η Ευρώπη μετά τον πόλεμο». Ο Judt, όμως, στο ίδιο κείμενο, καταγγέλλει ως σύγχρονη αιχμαλωσία την πρόσδεση των ηγετών της σύγχρονης Ευρώπης στις αγορές, τις οποίες βλέπουν ως μοναδικό δρόμο για την οικονομική πρόοδο και σχεδόν ως ιστορική τελολογία.

Ο Judt παραμένει ένας κλασικός σοσιαλδημοκράτης, όπως το δηλώνει ρητά στα παρόντα κείμενα αλλά και στα βιβλία του «Τα δεινά που μαστίζουν τη χώρα» και «Σκέψεις για τον εικοστό αιώνα» (και τα δύο από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια, όπως και το «Η Ευρώπη μετά τον πόλεμο»).

Το «Πανδοχείο της μνήμης» είναι ένα ιδιαίτερο βιβλίο στο οποίο συνυπάρχουν αρμονικά η αυτοβιογραφία, η νοσταλγία και ο διανοητικός και πολιτικός αναστοχασμός μιας ζωής και μιας ιστορικής περιόδου. Οι μεταφραστές συνεισφέρουν σημαντικά στην πρόσληψη και την αναγνωστική απόλαυση του βιβλίου.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τι είναι ένα μυθιστόρημα για τη συζήτηση;
Ο τίτλος του μυθιστορήματος της Ιρλανδής Σάλι Ρούνεϊ, Συζητήσεις με φίλους, προέρχεται από ένα αστείο που είχαν επινοήσει η Φράνσις, η αφηγήτρια, με την Μπόμπι, τη φίλη της, το οποίο «δεν σήμαινε τίποτα για...
Τι είναι ένα μυθιστόρημα για τη συζήτηση;
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ελληνικό σπονδυλωτό μυθιστόρημα: πολλά σε ένα
Το σύγχρονο μυθιστόρημα συνηθίζει να υπονομεύει την αρραγή αφήγηση και επενδύει στην αποσπασματικότητα, την ασυνέχεια και τη σύζευξη ετερόκλητων νημάτων.
Ελληνικό σπονδυλωτό μυθιστόρημα: πολλά σε ένα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πρόσφατοι και παλαιότεροι διχασμοί
Ο Τζόναθαν Κόου στο «Μέση Αγγλία» πήρε το ρίσκο να «τοποθετήσει» χρονικά το μυθιστόρημά του στο παρόν και μάλιστα στο ταραχώδες συνεχώς μεταβαλλόμενο παρόν της Βρετανίας μετά το δημοψήφισμα για το Brexit, με...
Πρόσφατοι και παλαιότεροι διχασμοί
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εξ ημισείας Booker 2019
Μας κακόμαθαν πέρυσι η Ανα Μπερνς με τον Γαλατά και πρόπερσι ο Τζορτζ Σόντερς με το Λήθη και Λίνκολν. Πώς να συμβιβαστείς, λοιπόν, με κάτι λιγότερο από αριστούργημα στο Βραβείο Booker του 2019;
Εξ ημισείας Booker 2019
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο έρωτας, ο παντοτινός απών σύντροφός μας
Καλή και λειτουργική μετάφραση του δοκιμίου Eros, the Bittersweet: An Essay (1986) της Αν Κάρσον (γεννήθηκε το 1950), καταξιωμένης Αμερικανίδας κλασικής φιλολόγου, ποιήτριας και μεταφράστριας της...
Ο έρωτας, ο παντοτινός απών σύντροφός μας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φθινοπωρινό πεζογραφικό ψηφιδωτό
Ολοκληρώνεται το αφιέρωμα με τους υπόλοιπους 14 συγγραφείς που σταχυολογήσαμε από την επικείμενη πεζογραφική εκδοτική παραγωγή, στην προσπάθειά μας να συγκροτήσουμε έναν μικρό αναγνωστικό οδηγό (αναμφίβολα...
Φθινοπωρινό πεζογραφικό ψηφιδωτό

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας