Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μοναδική έξοδος, η αφήγηση

Ερνάν Ριβέρα Λετελιέρ, Η αφηγήτρια ταινιών, Νουβέλα, Μετάφραση: Λένα Φραγκοπούλου, Επίμετρο: Πάμπλο Νερούδα, Αντίποδες 2019, Σελ. 100

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μοναδική έξοδος, η αφήγηση

  • A-
  • A+

«Στο σπίτι μας το χρήμα πήγαινε καβάλα στ’ άλογο ενώ εμείς πηγαίναμε με τα πόδια. Ετσι, κάθε φορά που ερχόταν στον οικισμό μας καμιά ταινία που ο πατέρας μου τη θεωρούσε καλή -με μοναδικό κριτήριο το όνομα του πρωταγωνιστή ή της πρωταγωνίστριας- μάζευαν τα κέρματα ένα ένα, όσα ακριβώς χρειάζονταν για ένα εισιτήριο, και έστελναν εμένα να τη δω. Και μετά, μόλις γυρνούσα από το σινεμά, έπρεπε να αφηγηθώ την ταινία στην οικογένεια που είχε συγκεντρωθεί και περίμενε σύσσωμη στο σαλονάκι μας».

Με αυτή την παράγραφο ξεκινάει η νουβέλα του Ερνάν Ριβέρα Λετελιέρ Η αφηγήτρια ταινιών και ο οικισμός στον οποίο αναφέρεται η αφηγήτρια, ανατρέχοντας στα παιδικά και εφηβικά της χρόνια, είναι ο «οικισμός της Εταιρίας Νίτρου». Απ’ ό,τι μαθαίνουμε στο επίμετρο του Πάμπλο Νερούδα με τίτλο «Η πάμπα του νίτρου», οι εταιρείες του νίτρου αποτελούσαν για πάρα πολλά χρόνια πραγματικά φέουδα, τσιφλίκια ή βασίλεια στην πάμπα, τη χιλιανή έρημο. Αγγλοι και Γερμανοί, ως επί το πλείστον, κατακτητές περιέκλειαν τις εκτάσεις της παραγωγής και τους έδιναν τα ονόματα των εταιρειών. Ετσι, το «νιτροχώρι», όπως συχνά αναφέρεται μέσα στο κείμενο το χωριό όπου ζει η αφηγήτρια με τον ανάπηρο πατέρα της και τους τέσσερις αδελφούς της, στερείται όχι μόνο των απαραίτητων αγαθών για τη διαβίωση αλλά και του ελάχιστου δικαιώματος σε ένα δικό του όνομα. Οι κάτοικοί του, φτωχοί εργάτες, άνθρωποι τσακισμένοι οι περισσότεροι, όπως ο πατέρας, που μετά από ένα εργατικό ατύχημα καθηλώθηκε σε ένα «αυτοσχέδιο καροτσάκι» (καθώς δεν του παραχωρήθηκε πραγματικό), ζουν σε παράγκες και δουλεύουν οι περισσότεροι εξορύσσοντας νίτρο από τα ορυχεία της πάμπας.

Ο συγγραφέας -βραβευμένος δις με το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου της Χιλής και μεταφρασμένος σε πολλές γλώσσες- λέγεται πως αποτυπώνει στο έργο του τη σκληρή ζωή της εργατικής τάξης της πατρίδας του. Ωστόσο στο ανά χείρας βιβλίο το κεντρικό θέμα δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, αυτό. Χρησιμοποιεί, φυσικά, ως έδαφος τη φτώχεια και τη σκληρότητα των συνθηκών της καθημερινότητας, όμως ο «φακός» του εστιάζει σε ένα θαυμάσιο και παράξενο φυτό που ξεπηδά από το άνυδρο αυτό και άγονο χώμα: την τέχνη της αφήγησης.

Η οικογένεια της αφηγήτριας δεν έχει αρκετά χρήματα για να παρακολουθούν όλα τα μέλη της κινηματογράφο (το μοναδικό μέσο διαφυγής από την πραγματικότητα) κι έτσι στέλνει εναλλάξ τα παιδιά, που αναλαμβάνουν την υποχρέωση να αφηγηθούν στη συνέχεια την ταινία στους υπόλοιπους. Ικανότερη σε αυτή την τέχνη αναδεικνύεται η αφηγήτρια, η οποία σύντομα καθιερώνεται σε αυτόν τον ρόλο προσελκύοντας σιγά σιγά στο κοινό της και τους υπόλοιπους κατοίκους του οικισμού. Ετσι, ο λευκός τοίχος της παράγκας μετατρέπεται σε οθόνη ενός κινηματογράφου χωρίς μηχανή προβολής και χωρίς εικόνες. Κι η αφηγήτρια, με το ξεχωριστό αυτό ταλέντο της, αποκτά το τιμητικό παρατσούκλι «σινεράιδα».

«Χωρίς καν να το επιδιώξω, είχα κατορθώσει να γίνω ο θαυματοποιός τους. Κάτι σαν νεράιδα, όπως έλεγε κι η γειτόνισσα. Οι αφηγήσεις μου τους έβγαζαν από εκείνο το πικρό τίποτα που ήταν η έρημος και, έστω για λίγο, εγώ τους ταξίδευα σε κόσμους θαυμαστούς, γεμάτους έρωτες, όνειρα και περιπέτεια. Χάρη στις αφηγήσεις μου μπορούσε ο καθένας, αντί να βλέπει εκείνους τους κόσμους στην κινηματογραφική οθόνη, να τους φαντασιώνεται κατά τα κέφια του».

Η προφορική αφήγηση δεν αποτελεί εδώ μονάχα την κατεξοχήν παραδοσιακή τέχνη που ενώνει και διασκεδάζει τα μέλη μιας κοινότητας από τα βάθη της αρχαιότητας, αλλά μεταμορφώνεται σε κάτι πιο σύνθετο και μαγικό: έναν διπλό καθρέφτη, ένα παιχνίδι από αντικριστά κάτοπτρα, όπου ο λόγος αντανακλά την κινούμενη εικόνα και η κινούμενη εικόνα την πραγματικότητα. Αν ο κινηματογράφος δεσμεύει τη φαντασία και την κατευθύνει μέσα από την κάμερα σε συγκεκριμένες εικόνες, η προφορική αφήγηση της ταινίας την αποδεσμεύει, τη σπιρουνίζει, θα έλεγε κανείς, να τρέξει ελεύθερη σε πρωτόφαντες διαδρομές, υπακούοντας μόνο στην επιθυμία του αφηγητή αλλά και του ακροατή.

Η σύντομη νουβέλα του Λετελιέρ, με ζωντανό, προφορικό ύφος και γλώσσα ραμμένη στα μέτρα μιας αφηγήτριας αθώας αλλά και σκληραγωγημένης, μιλά με ελαφράδα και απλότητα για θέματα πολύπλοκα κι ενίοτε βαριά, όπως για τη λειτουργία της τέχνης, τη σύγκρουση των τάξεων, την εκμετάλλευση των αδυνάτων, τα ψυχικά τραύματα της εγκατάλειψης και της απώλειας, τη σεξουαλική κακοποίηση, την αναπόφευκτη και σαρωτική νίκη της τεχνολογίας, και το κάνει χωρίς στρατευμένο λόγο, χωρίς ηρωοποίηση των φτωχών, χωρίς ωραιοποίηση του χθες, χωρίς νοσταλγία, αλλά με κατανόηση, ανθρωπιά, στοχαστική ενίοτε διάθεση και γλυκόπικρο χιούμορ.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
Εν όψει έναρξης της νέας σχολικής χρονιάς (11 Σεπτεμβρίου) ο Χρήστος Αστερίου, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η Μαρία Μήτσορα, η Ευγενία Μπογιάνου, η Βασιλική Πέτσα, ο Χρίστος Κυθρεώτης και η Κατερίνα Σχινά...
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας