Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αγκαλιά με τη χιονοστιβάδα

JEAN BAUTRILLARD. «H διαφάνεια του κακού». Δοκίμιο για τα ακραία φαινόμενα. Μετάφραση Βασίλης Πατσογιάννης. Πλέθρον, 2019, σελ. 208

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Αγκαλιά με τη χιονοστιβάδα

  • A-
  • A+

Οσο κοντινή είναι στην πραγματικότητα, άλλο τόσο μακρινή φαντάζει η εποχή που ο Ζαν Μποντριγιάρ μνημονευόταν (και συνήθως καταγγελλόταν) ως ο γκουρού του μεταμοντερνισμού, ο αρχιερέας του σχετικισμού, ο υπονομευτής του ορθολογισμού, της δημοκρατίας και όλων των άλλων κεκτημένων του νεότερου δυτικού κόσμου.

Εν αναμονή μιας -ήδη καθυστερούμενης- διεθνιστικής ιστορίας για τη διαμάχη μοντέρνου-μεταμοντέρνου από τα τέλη της δεκαετίας του ’70 έως τις αρχές του αιώνα μας, δεν χωρεί αμφιβολία ότι κάποιοι από τους αλλοτινούς αντίδικους γέρασαν απελπιστικά, ενώ άλλοι, νεκροί όντες, μιλούν ακόμα, και ίσως ακόμα περισσότερο τώρα, σαν σύγχρονοί μας. Η ελληνική έκδοση της «Διαφάνειας του κακού» (σε απολαυστική μετάφραση του Βασίλη Πατσογιάννη), σχεδόν τριάντα χρόνια μετά την πρώτη κυκλοφορία της, πιστοποιεί ότι ο Μποντριγιάρ κατέχει περίοπτη θέση σε αυτή την τελευταία κατηγορία.

Η περί ης ο λόγος «Διαφάνεια του κακού» (ή «ο κρύσταλλος που εκδικείται», σύμφωνα με μια άλλη ονομασία της) δεν είναι για τον Μποντριγιάρ παρά ο ταυτοτικός εφιάλτης στον οποίο εξελίχθηκε, διεστραμμένα και μοιραία, μια νεωτερικότητα που βάλθηκε να καταργήσει χωνεύοντάς τα όλα τα έξω, κηρύσσοντας σε όλους τους τομείς μια αυτονομία η οποία αποδεικνύεται σκέτη καρκινογένεση, παροξυσμική επανάληψη του ίδιου μέχρι θανάτου –θανάτου του υποκειμένου και του γύρω κόσμου του.

Αυτό θα πει υπερ-νεωτερικότητα (όπως επίσης και υπερ-πραγματικότητα): απόλυτος, και απόλυτα αποικιοκρατικός, εγκλεισμός τού έξω με στόχο είτε τον αποτελεσματικότερο αποκλεισμό του ως «άλλου» είτε τη φετιχιστική αποθέωσή του ως «διαφορετικού» –δύο εξίσου πλασματικές προβολές της ριζικής ετερότητας στην οθόνη της ριζικής ταυτότητας, οι οποίες αποτελούν πάγιες και αναγνωρίσιμες πολιτικές θέσεις, αντίπαλες στις σύγχρονες αρένες της μιντιακής πολιτικής, βαθιά συνένοχες όμως κατά την ουσία τους.

Κι αν αυτό μοιάζει εκ πρώτης όψεως με συγκαλυμμένη συντηρητική κριτική της πολυπολιτισμικότητας, ο Μποντριγιάρ έχει επίσης πρόχειρες αρκετές αποκαλυπτικές και ολοένα πιο επίκαιρες περιγραφές για το πώς κατασκευάζεται σε καθεστώς «κρίσης» ο αποβολιμαίος Αλλος –στον «καθρέφτη της τρομοκρατίας» για παράδειγμα: «Υπάρχει ένας τρόπος να απελπίζει κανείς ολόκληρες κατηγορίες πληθυσμού, μέχρι να τις ωθήσει σε μια αυτοκτονική σχεδόν κατάσταση, που αποτελεί συστατικό της πολιτικής ορισμένων σύγχρονων κρατών» (σελ. 95).

Το «Κακό» κατά Μποντριγιάρ είναι υπερβατολογικό: παράγει και τους καλούς και τους κακούς μας (στους οποίους ας μην ξεχάσουμε να συμπεριλάβουμε, εκτός από τους κάθε λογής τρομοκράτες, και τις «μάζες», που σήμερα «εμπαίζουν την πολιτική αλήθεια ερήμην των ειδημόνων και των χειραγωγών τους», σελ. 54), προπάντων όμως τους υπερ-εαυτούς μας: υπερ-αισθητικούς, υπερ-φυλικούς, υπερ-οικονομικούς, ολοκληρωτικά ευθυνοποιημένους (και όχι απλώς υπεύθυνους) για το ατέρμονο όργιο του ύστερου καπιταλισμού, το οποίο ο θεωρητικός περιγράφει εξαντλητικά σε όλο το πρώτο μέρος του βιβλίου. Το δεύτερο μέρος του, αντιθέτως, είναι αφιερωμένο σε αυτό που εμφανίζεται παραμορφωμένο μπροστά μας και μέσα μας και που, αν μπορούσαμε να το αναζητήσουμε σε καθαρή μορφή, θα το βρίσκαμε ως ριζική ετερότητα.

Ο Μποντριγιάρ εμπνέεται εδώ από τον Βικτόρ Σεγκαλέν (1878-1919) και τη θεωρία του περί «εξωτισμού», αφιερώνοντας μερικές αξιομνημόνευτες σελίδες στην ιδέα ότι πέρα από τις προσομοιώσεις υπάρχει, σαν θαμπός ορίζοντας, αμνημόνευτο παρελθόν ή ισχνότατη μελλοντική δυνατότητα, το Δύο χωρίς το Πολλαπλό (όπως το έθετε ο Πιερ Κλαστρ), η ριζική ασυμβατότητα η οποία δεν ευνοεί άλλη σχέση εκτός από τη σαγήνη, με όλη τη βία που εμπεριέχει αυτή -στη σεξουαλικότητα, στις ταξικές συναλλαγές, στις συναντήσεις των πολιτισμών-, αλλά και με όλη την ηθική δύναμη που απαιτεί η υπερνίκηση τούτης της βίας για χάρη μιας αυθεντικής φιλοξενίας του ανοίκειου.

Δεν είναι διαθέσιμη καμία άλλη, λιγότερο ριζοσπαστική και λιγότερο παράδοξη διαφυγή από τη λογική της ταυτότητας και της διαφοράς: «Ο ρατσισμός δεν υπάρχει όσο ο άλλος είναι Aλλος, όσο ο ξένος παραμένει Ξένος. Αρχίζει να υπάρχει όταν ο άλλος γίνεται διαφορετικός, δηλαδή επικίνδυνα πλησίον» (σελ. 152).

Γράφοντας μετά τον τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο τα «Ηθικά Ελάχιστα» που του επέτρεπε ακόμα τότε η φθαρμένη ζωή, ο Αντόρνο ταυτίστηκε με τη «Γεύση του τίποτα» του Μποντλέρ: «Χιονοστιβάδα», αναρωτήθηκε ο φιλόσοφος μαζί με τον ποιητή, «θέλεις να με πάρεις στην πτώση σου;».

Θα έλεγε κανείς ότι ο Μποντριγιάρ προχώρησε έκτοτε ένα βήμα παραπέρα, ξεπερνώντας το μεταίχμιο της παραίτησης, κάνοντας τον διφορούμενο μηδενισμό της μοντέρνας συνείδησης στάση θετική και γόνιμη. Μπροστά στην υπερνεωτερική χιονοστιβάδα, δεν χωρούν αναστολές και απορίες, φαίνεται να διδάσκει ο θεωρητικός: ρίχνεσαι μέσα της και την ακολουθείς, την τροφοδοτείς, μάλιστα, όσο περισσότερο μπορείς, κάνεις την ίδια τη θεωρία μια χιονοστιβάδα –γιατί «το μόνο που μπορεί η θεωρία είναι αυτό: να στήσει μια παγίδα με την ελπίδα ότι η πραγματικότητα θα είναι αρκετά αφελής ώστε να πέσει μέσα της» (σελ. 131).

Σε αυτή την περίπτωση το έξω που θα μείνει μετά την πραγματικότητα, μετά τη νεωτερικότητα, οπωσδήποτε δεν θα είναι ελπίδα για εμάς, ενδέχεται ωστόσο να είναι σωτηρία για καθετί άλλο.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενα διαφορετικό αντίο
Στο βιβλίο του σημαντικού Βρετανού ιστορικού Tony Judt (1948-2010) «Το πανδοχείο της μνήμης», η μνημονική λειτουργία είναι ο κινητήριος μοχλός των αφηγήσεών του και τα πανδοχεία των ελβετικών αλπικών χωριών...
Ενα διαφορετικό αντίο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τι είναι ένα μυθιστόρημα για τη συζήτηση;
Ο τίτλος του μυθιστορήματος της Ιρλανδής Σάλι Ρούνεϊ, Συζητήσεις με φίλους, προέρχεται από ένα αστείο που είχαν επινοήσει η Φράνσις, η αφηγήτρια, με την Μπόμπι, τη φίλη της, το οποίο «δεν σήμαινε τίποτα για...
Τι είναι ένα μυθιστόρημα για τη συζήτηση;
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ελληνικό σπονδυλωτό μυθιστόρημα: πολλά σε ένα
Το σύγχρονο μυθιστόρημα συνηθίζει να υπονομεύει την αρραγή αφήγηση και επενδύει στην αποσπασματικότητα, την ασυνέχεια και τη σύζευξη ετερόκλητων νημάτων.
Ελληνικό σπονδυλωτό μυθιστόρημα: πολλά σε ένα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πρόσφατοι και παλαιότεροι διχασμοί
Ο Τζόναθαν Κόου στο «Μέση Αγγλία» πήρε το ρίσκο να «τοποθετήσει» χρονικά το μυθιστόρημά του στο παρόν και μάλιστα στο ταραχώδες συνεχώς μεταβαλλόμενο παρόν της Βρετανίας μετά το δημοψήφισμα για το Brexit, με...
Πρόσφατοι και παλαιότεροι διχασμοί
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εξ ημισείας Booker 2019
Μας κακόμαθαν πέρυσι η Ανα Μπερνς με τον Γαλατά και πρόπερσι ο Τζορτζ Σόντερς με το Λήθη και Λίνκολν. Πώς να συμβιβαστείς, λοιπόν, με κάτι λιγότερο από αριστούργημα στο Βραβείο Booker του 2019;
Εξ ημισείας Booker 2019
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο έρωτας, ο παντοτινός απών σύντροφός μας
Καλή και λειτουργική μετάφραση του δοκιμίου Eros, the Bittersweet: An Essay (1986) της Αν Κάρσον (γεννήθηκε το 1950), καταξιωμένης Αμερικανίδας κλασικής φιλολόγου, ποιήτριας και μεταφράστριας της...
Ο έρωτας, ο παντοτινός απών σύντροφός μας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας