Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η τέχνη της φιλίας
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η τέχνη της φιλίας

  • A-
  • A+

Τα φιλοσοφικά βιβλία για τη φιλία είναι σήμερα σπάνια. Οχι επειδή η φιλία ως αντικείμενο έχει χάσει το ενδιαφέρον της. Θα έλεγε μάλιστα κανείς ότι το αντίθετο ισχύει, αφού όλοι αναγνωρίζουν πόσο σημαντικοί είναι οι δεσμοί φιλίας για τον σύγχρονο άνθρωπο, πόσο καθορίζει τη ζωή μας η παρουσία ή η έλλειψη στενών φιλικών σχέσεων.

Η φιλία δεν είναι δημοφιλές ζήτημα για τους φιλοσόφους για δύο λόγους. Πρώτον, γιατί είναι σχεδόν αδύνατο να διατυπώσει κανείς μια συνεκτική θεωρία της ουσιαστικής φιλίας, που να μην αποκλείει κάποιες από τις περίπλοκες ατομικές εκδοχές της. Και δεύτερον, γιατί έχει αποδεσμευτεί από τον χώρο της ηθικής -ισχυρές φιλίες δεν έχουν μόνο τα ηθικά υποκείμενα αλλά και οι πιο ανήθικοι άνθρωποι, ενώ κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι οι συνέπειες μιας στενής φιλικής σχέσης θα είναι κατ' ανάγκην ευεργετικές για τους φίλους.

Από τη διαπίστωση αυτή, αν διαβάζω καλά, ξεκινά το τελευταίο βιβλίο του Αλέξανδρου Νεχαμά, που κυκλοφόρησε πρόσφατα (στην πολύ καλή μετάφραση του Θεοφάνη Τάση) λίγο μετά την έκδοσή του στην Αμερική. Μολονότι καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Princeton, ο Νεχαμάς δεν μας δίνει ένα ακαδημαϊκό βιβλίο για τη φιλία. Επιλέγει τη δοκιμιακή γραφή, στηρίζεται στην καθημερινή ζωή και στη δική του βιωμένη εμπειρία και αντλεί το πλούσιο υλικό του όχι μόνο από τις καταγραφές των φιλοσόφων, αλλά και από λογοτεχνικά κείμενα και έργα τέχνης.

Το βιβλίο δεν προσφέρει ορισμούς και διαιρέσεις της φιλίας, κατά τον αριστοτελικό τρόπο, αλλά παραθέτει και αναλύει άφθονες επιμέρους περιπτώσεις φιλικών σχέσεων, κατά βάσιν αποκλίνουσες. Παρά την ανομοιογενή προέλευσή τους, σε όλες τις περιπτώσεις στενής φιλίας η αξία του φίλου και η σημασία του στη ζωή και στην εξέλιξη του ατόμου δεν αμφισβητείται. Μπορεί να μην μπορώ να προσδιορίσω με ποιους τρόπους εξελίσσεται μια φιλία ή για ποιους ακριβώς λόγους αγαπώ ένα φίλο μου, την ίδια στιγμή όμως γνωρίζω πολύ καλά πόσο σημαντικοί είναι οι φίλοι μου για τη ζωή μου.

Μία από τις πιο πρωτότυπες ιδέες του Νεχαμά, που διατρέχει όλο το βιβλίο, είναι ότι οι σχέσεις μας με τους φίλους μας είναι ανάλογες με τη στάση μας απέναντι στα έργα τέχνης.

Οι καλαισθητικές κρίσεις μας, όταν δεν αποφεύγονται εντελώς, είναι συνήθως αμήχανες και υποκειμενικές. Μου αρέσει ένας ζωγραφικός πίνακας ή ένα μουσικό κομμάτι, δεν μπορώ όμως να πω γιατί μου αρέσει. Ξέρω ότι αυτό το έργο τέχνης μού χρειάζεται, ότι βελτιώνει τη ζωή μου, δεν γνωρίζω όμως ακριβώς ποιες ανάγκες μου καλύπτει. Το ίδιο συμβαίνει με τους φίλους μας.

Οι φιλικές σχέσεις δεν ξεκινούν κατά κανόνα απότομα και εντυπωσιακά (όπως συχνά συμβαίνει στις ερωτικές σχέσεις), αναπτύσσονται με την κοινή ζωή και το μοίρασμα της καθημερινότητας, γίνονται με τον καιρό απαραίτητες, χωρίς ποτέ να αναρωτηθεί κανείς για τους λόγους. Ξέρω καλά με ποιους ταιριάζω φιλικά και με ποιους όχι, δεν μπορώ να εξηγήσω όμως με σαφήνεια σε κάποιον τρίτο γιατί ταιριάζω με τους συγκεκριμένους.

Το συμπλήρωμα αυτής της θέσης -εξίσου και αυτό πρωτότυπο- είναι ότι η φιλία, ακριβώς επειδή αναπτύσσεται σε μακρές διάρκειες, υπογείως και ανεπαισθήτως, δεν μπορεί να απεικονιστεί με επάρκεια ούτε και στην πλειονότητα των έργων τέχνης. Η ζωγραφική και η ποίηση τείνουν προς το στιγμιαίο, ενώ το μυθιστόρημα δύσκολα αφήνει χώρους για την αργόσυρτη διαδικασία ανάπτυξης των φιλικών σχέσεων. Απομένει, κατά τον Νεχαμά, το θέατρο (ώς ένα βαθμό και ο κινηματογράφος), από όπου όντως αντλεί μεγάλο μέρος του εμπειρικού υλικού του. Ενα εύστοχο κεφάλαιο του βιβλίου αφιερώνεται στην ανάλυση του έργου «Art» της Γιασμίν Ρεζά, που πραγματεύεται ακριβώς τη σχέση φιλίας και τέχνης.

Πρόκειται για ένα βιβλίο που προκαλεί το ενδιαφέρον του αναγνώστη, τον κάνει να σκεφτεί ξανά πλευρές της ζωής του που θεωρεί αυτονόητες, τον προκαλεί και τον προβληματίζει. Αν υπάρχει ένα τρωτό σημείο, θα το εντόπιζα στην έλλειψη συνοχής του όλου, στην αποσπασματικότητα των μερών του που δείχνουν να έχουν γραφεί αυτόνομα.

Προσωπικά με εντυπωσιάζει κάτι ακόμα. Πώς γίνεται ένα βιβλίο για τις σύγχρονες εκδοχές της φιλίας, που δεν είναι ακαδημαϊκό και επομένως απευθύνεται στο γενικό αγγλόφωνο κοινό, να μη δημιουργεί κανένα απολύτως πρόβλημα πρόσβασης στον Ελληνα αναγνώστη; Σκέφτομαι ότι δεν θα συνέβαινε το ίδιο αν θέμα του βιβλίου ήταν άλλες εξίσου σημαντικές πλευρές της σημερινής ζωής, όπως η εργασία, η εκπαίδευση ή ακόμα και οι ερωτικές σχέσεις.

Αυτό κατά τη γνώμη μου δείχνει ότι η φιλία έχει αποκτήσει σήμερα μια οικουμενική βάση -σε κοινωνίες τουλάχιστον ανοιχτές, που σέβονται σε γενικές γραμμές την ιδιωτική σφαίρα των πολιτών. Η φιλία είναι λοιπόν μια κοινώς αποδεκτή ιδιωτική υπόθεση. Και έχει δίκιο ο Νεχαμάς που απορρίπτει προτάσεις επανασύνδεσης της φιλίας με τη δημόσια σφαίρα, όπως στις «Πολιτικές της φιλίας» του Ντεριντά, ή όταν ισχυρίζεται ότι η αριστοτελική προσέγγιση της φιλίας δεν ανταποκρίνεται πλέον στις σημερινές μας ανάγκες -ίσως γιατί για τον Αριστοτέλη η φιλία τυπικά είναι μια ηθική αρετή, αλλά στην ουσία είναι πολιτική έννοια, είναι ο βασικός δεσμός κοινωνικής συνοχής των πολιτών.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η μαρτυρία ενός δίκαιου
Στις 19 Απριλίου, ολοκληρώθηκε στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, ο κύκλος «Λόγος 6», που επιμελήθηκε ο Σταύρος Ζουμπουλάκης με μια εκδήλωση που ήταν αφιερωμένη...
Η μαρτυρία ενός δίκαιου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας χαρισματικός δάσκαλος
Ο Γεράσιμος Βώκος γεννήθηκε στην Αθήνα στις 9 Ιανουαρίου 1948 και πέθανε στην Αθήνα στις 14 Απριλίου 2019. Ο πατέρας του ήταν δημοσιογράφος και η μητέρα του νοσηλεύτρια. Η οικογένειά του είχε γαλλική παιδεία...
Ενας χαρισματικός δάσκαλος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φιλοσοφία για διάβασμα
Για τρία συνεχόμενα ένθετα του «Ανοιχτού Βιβλίου», κριτικοί λογοτεχνίας, φιλόλογοι, δοκιμιογράφοι, πανεπιστημιακοί, πεζογράφοι και ποιητές θα διακρίνουν τα σημαντικότερα βιβλία της απερχόμενης χρονιάς....
Φιλοσοφία για διάβασμα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας απο­χαιρετισμός...
Αποχαιρετούμε το 2014 μ’ ένα αμφίθυμο διήγημα της Μαρίας Μήτσορα, που έγραψε ειδικά για τους αναγνώστες του Ανοιχτού Βιβλίου. Μια συγκινητική ερωτική ιστορία απώλειας, ένα κείμενο που φωτίζει το πέρασμα του...
Ενας απο­χαιρετισμός...
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το χρώμα της γραφής
Θα μπορούσε να ήταν σύμπτωση, άλλωστε κανείς δεν ξέρει τι μυθιστόρημα θα έγραφε ακόμα η Τόνι Μόρισον αν ο θεός της λογοτεχνίας τής χάριζε μερικά χρόνια ζωής, αν δεν έφευγε, αρχές Αυγούστου, στα 88 της χρόνια.
Το χρώμα της γραφής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ντελίβερι
Δώδεκα διηγήματα που μετεωρίζονται από την αγωνία της πλοκής στην αγωνία της ύπαρξης, από το σκοτεινό απόθεμα του ήρωα στο σκοτεινό απόθεμα της τρέχουσας πραγματικότητας. Το «μαύρο» νήμα ξετυλίγει ο Βαγγέλης...
Ντελίβερι

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας