Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ενας σύγχρονος εθνικός ποιητής οικουμενικού ουμανισμού

Κυριάκος Χαραλαμπίδης•Ποιήματα 1961-2017•Ικαρος 2019, σελ. 912

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ενας σύγχρονος εθνικός ποιητής οικουμενικού ουμανισμού

  • A-
  • A+

Η συγκεντρωτική έκδοση των Ποιημάτων του Κυριάκου Χαραλαμπίδη (γεννήθηκε το 1940) από τον ιστορικό εκδοτικό οίκο του Ικαρου, με τη συμπαράθεση σε έναν ογκώδη τόμο των δεκατριών ποιητικών βιβλίων που ο κυπριακής καταγωγής ποιητής εξέδωσε από το 1961 μέχρι το 2017, έρχεται να προστεθεί στη σειρά των βιβλίων-«απάντων» μείζονων Ελλήνων ποιητών (Σολωμός, Καβάφης, Σικελιανός, Παπατσώνης, Σεφέρης, Ελύτης, Εγγονόπουλος και Καρούζος), που επίσης στεγάστηκαν στον Ικαρο.

Η συγκεντρωτική έκδοση δίνει την ευκαιρία για τη συνολική θεώρηση της ποίησης του Χαραλαμπίδη ως δημιουργικής συνέχειας και ως ενός ακόμη σημείου κορύφωσης της μακράς πορείας που διένυσε και συνεχίζει η νεότερη ελληνική ποίηση. Για την πληρέστερη κατανόησή του το ποιητικό έργο του πρέπει να συναναγνωστεί με την πλούσια δοκιμιογραφική παραγωγή του, μεγάλο μέρος της οποίας συγκεντρώθηκε στη δίτομη έκδοση Ολισθηρός ιστός (Αγρα, 2009).

Από την τέταρτη συλλογή του Αχαιών ακτή (1977) και στα επόμενα βιβλία του μέχρι τον Θόλο (1989), το κεντρικό θέμα της ποίησης του Χαραλαμπίδη είναι οι τραγικές, άμεσες και έμμεσες συνέπειες της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο από το 1974 και εξής. Ως άνθρωπος που φέρει μέσα του τον καημό της χαμένης πατρίδας και ως ποιητής με βαθιά ριζωμένη ελληνική εθνική συνείδηση, επέλεξε να υπηρετήσει μια ποιητική αντίληψη, εκείνη της εθνικής ποίησης, την οποία η ελλαδική μεταπολιτευτική ποίηση εγκατέλειψε στο μακρινό και λαμπρό μοντέρνο παρελθόν της.

Αν ο Χαραλαμπίδης μπορεί να προσδιοριστεί ως εθνικός ποιητής (ο όρος χρησιμοποιείται τυπολογικά και όχι αξιολογικά), είναι επειδή στην ποίησή του διακρίνεται και συν τω χρόνω κρυσταλλώνεται μια εκσυγχρονισμένη και έγκυρη εκδοχή εκείνων των γνωρισμάτων που παλαιότερα προσδιόριζαν τον τύπο του εθνικού ποιητή.

Με τη θεματοποίηση του συλλογικού δράματος, την ενεργή ιστορική συνείδηση, την αφομοιωμένη γνώση της ελληνικής λογοτεχνικής παράδοσης, τη σπάνια γλωσσική ευαισθησία της, η ποίηση του Χαραλαμπίδη δείχνει ότι μπορεί να υπάρξει εκσυγχρονισμένη εκδοχή του εθνικού ποιητή σήμερα, σε μια εποχή και σ’ έναν τόπο, την Ελλάδα της μεταπολιτευτικής εποχής, όπου αυτό το μοντέλο έχει καταστεί και παραμένει ποιητικά ανενεργό ή και ιδεολογικά ύποπτο.

Με τα ωριμότερα βιβλία του, Μεθιστορία (1995), Δοκίμιν (2000) και Κυδώνιον μήλον (2006), η ποίησή του εμπλουτίστηκε ακόμα περισσότερο χάρη στη στέρεα λόγια παιδεία του δημιουργού της. Με τα βιβλία αυτά εξυφαίνεται σε ακόμα μεγαλύτερο πλάτος και βάθος η διαλογική σχέση με ολόκληρη την ελληνική λογοτεχνική και γραμματειακή παράδοση (αρχαιοελληνικά, βυζαντινά και νεότερα κείμενα, το δημοτικό τραγούδι, τη νεότερη ποίηση), όπως εξάλλου δείχνει το πλήθος των σημειώσεων στα ποιήματά του (στις σ. 791-885 του τόμου). Ετσι ο Χαραλαμπίδης έγινε ένας από τους συστηματικότερους ποιητές αναγνώστες και αναδημιουργούς άλλων ποιητών. Αλλά τα ποιήματά του δεν βουλιάζουν κάτω από το βάρος της λογιοσύνης τους· αντιθέτως μεταπλάθουν τα ίχνη της ελληνικής γλωσσικής-ποιητικής διαχρονίας σε ζωντανές και δραστικές νέες ποιητικές εικόνες. Από ένα σημείο και πέρα, τον ποιητικό λόγο του ζωοποιεί κυρίως ο εκλεπτυσμένος διάλογός του με τον Καβάφη και τον Σεφέρη.

Στο κέντρο της σχέσης του με τον πρώτο βρίσκεται η ειρωνική ή και σαρκαστική στάση έναντι της Ιστορίας. Στη σχέση του πάλι με τον Σεφέρη εντοπίζεται το κοινό θεματικό και ηθικό επίκεντρο της ποίησής τους, ο (με σεφερικούς όρους) «καημός της ρωμιοσύνης».

Με άλλα λόγια, όπως ο Σεφέρης, έτσι και ο Χαραλαμπίδης προβάλλει και μνημειώνει τη σκληρή μοίρα, τις αντιξοότητες και τις αδικίες που χαρακτηρίζουν τη διαχρονική πορεία του ελληνισμού, ιδίως του κυπριακού ελληνισμού, μέσα από τις συμπληγάδες της Ιστορίας. Επίσης, όπως συμβαίνει στη σεφερική ποίηση, έτσι και στην ποίηση του Χαραλαμπίδη ο «καημός της ρωμιοσύνης» μεταδίδεται στον αναγνώστη επειδή κατορθώνεται ο συγκερασμός της ατομικής με τη συλλογική εμπειρία και του σύγχρονου με το διαχρονικό βίωμα.

Εντέλει, πάντως, ο καβαφισμός και ο σεφερισμός του Χαραλαμπίδη αφομοιώνονται σε σημείο που γίνονται δικό του εκφραστικό στίγμα, χάρη στην εμπνευσμένη μεταφορική ευρηματικότητα και την, ενίοτε υπερρεαλιστικών καταβολών, εικονιστική τολμηρότητα της ποίησής του. Εξάλλου, στο όψιμο στάδιό της, αυτό των τριών πιο πρόσφατων βιβλίων του, που εκδόθηκαν στη δεκαετία που διανύουμε, η θεματική του εμπλουτίστηκε, μετατοπίζοντας το βάρος της κυρίως στην περιοχή του έρωτα ως πνευματικού ίμερου. Στο κατώφλι των 80 του χρόνων ο Χαραλαμπίδης παραμένει ένας ακμαίος, πνευματικά νέος, ποιητής.

Αν το ποιητικό έργο του, εκτός από την υψηλή αισθητική αξία, διαθέτει και μεγάλο πνευματικό κύρος είναι επειδή εκκίνησε από μια βαθιά ριζωμένη αίσθηση της ελληνικότητας ως διαχρονικής και ευρωπαϊκής πολιτισμικής αξίας και οδηγήθηκε στην προβολή ενός οικουμενικού ουμανισμού που υπερβαίνει τα εθνικά και γλωσσικά σύνορα.

Επίσης, διατρέχοντας τα μήκη και τα πλάτη της Ιστορίας, ανέπτυξε έναν εξαγνιστικό αναστοχασμό για τη ματαιότητα της ανθρώπινης βίας, όλου εκείνου του ατελείωτου σωρού ερειπίων που ορθώνεται μπροστά στον άγγελο της Ιστορίας (Βάλτερ Μπένγιαμιν). Πιστεύω ότι, με αφορμή τη συγκεντρωτική έκδοση, η σύγχρονη ελληνική κριτική, λογοτεχνική και φιλολογική, στην Ελλάδα και στην Κύπρο, οφείλει να υπερβεί τις όποιες ανθρώπινες αδυναμίες της και να δείξει απέναντι στην ποίηση του Χαραλαμπίδη εκείνη τη στάση που της αξίζει: του εγκωμίου.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ποίηση στις ρωγμές του κόσμου
Θα ’μαι εξαρχής σαφής σαν κατακλυσμός. Το «Γεωγραφίες των Φριτς και των Λανγκ» του Θωμά Τσαλαπάτη (γ. 1984, Αθήνα) είναι το «Πεθαίνω σαν χώρα» (βλ. Δημήτρης Δημητριάδης, 1978) μιας νέας «γενιάς», μιας...
Ποίηση στις ρωγμές του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρυφερή ποίηση με σκληρές λέξεις
«Ε,μην το παίρνεις τοις μετρητοίς, παιδί μου» [εάν είσαι ποιητής]. Και, επίσης: «εάν είσαι ποιητής, μην επισκεφτείς τους συγγενείς σου... θα σε βάλουν να πεις ότι δεν είσαι αυτό που είσαι». Στα Εξάρχεια ζει η...
Τρυφερή ποίηση με σκληρές λέξεις
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο κριτικός Παλαμάς: η ποιητικοποίηση των πάντων
Με την κυκλοφορία του πρώτου τόμου των Απάντων του Παλαμά (2018) και με αρκετούς άλλους τόμους να βρίσκονται στο τυπογραφείο ή να οδεύουν προς αυτό άρχισε να υλοποιείται με ταχείς ρυθμούς το πιο μεγαλεπήβολο...
Ο κριτικός Παλαμάς: η ποιητικοποίηση των πάντων
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Για την οντολογία του Καρούζου
«Σας μιλώ από ένα υπόγειο. Σας μιλώ από το υπερώο της Ελλάδος», μας λέει ο Καρούζος σε ένα στίχο του. Αυτός ο άνθρωπος, λέει μια φίλη μου, είχε όση κόλαση χρειαζόταν και όσο παράδεισο ήθελε. Δεν έχω ακούσει...
Για την οντολογία του Καρούζου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια διαρκής, έντονη σχέση
Ο κριτικός και πεζογραφικός λόγος έχουν μακρά παράδοση συνομιλίας, δημιουργικής, συμβατικής ή τεταμένης, αλλά και ανταλλαγής αφηγηματικών, θεωρητικών, πολιτικών, πολιτισμικών, ακόμη και ψυχικών φορτίων, που...
Μια διαρκής, έντονη σχέση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τέχνη, αυτονομία, θάνατος, νόημα
Τον Σεπτέμβριο του 2018 κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Παπαζήση ένα βιβλίο που, κατά τη γνώμη μου, δεν έχει ακόμα προσεχτεί όσο του αξίζει. Ο λόγος για το πόνημα του Γιάννη Λαζαράτου, καθηγητή Φιλοσοφίας στο...
Τέχνη, αυτονομία, θάνατος, νόημα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας