Σελίδες της Τετάρτης
Βιβλία στο προσκέφαλο
Πολυαγαπημένα, πολυδιαβασμένα βιβλία, που μας διαμόρφωσαν ή μας στήριξαν σε δύσκολες στιγμές. Πρόσωπα της γραφής ξεφυλλίζουν την «αυτοβιογραφική» βιβλιογραφία τους.
Φιλόλογος, μελετήτρια του Καβάφη και του Σεφέρη, δοκιμιογράφος, κριτικός λογοτεχνίας (στενή συνεργάτις στο σαββατιάτικο Ανοιχτό Βιβλίο) και πεζογράφος, η Μαρία Στασινοπούλου φωτίζει λεπτομέρειες της αναγνωστικής της διαδρομής. Βιβλία και εποχές. Από τον Αντερσεν του Δημοτικού, τον Καζαντζάκη του Γυμνασίου έως τα ποιητικά και τα πεζογραφικά βιβλία, αλλά και τα θεωρητικά βιβλία αναφοράς και τα λεξικά που διαμόρφωσαν το κριτικό της βλέμμα- το προσεκτικό, καλοπροαίρετο ελκυστικό άγγιγμά της στα κείμενα που διακρίνει και αξιολογεί.
Οι γνώσεις μου υπήρξαν διά βίου αποσπασματικές και εμποδισμένες. Πάντα διάβαζα, αλλά και κάτι άλλο έπρεπε να κάνω∙ συχνά περισσότερα του ενός. Για παράδειγμα, σε όλα τα χρόνια των σπουδών μου δούλευα με σταθερό ωράριο. Στο σπίτι μας δεν υπήρχαν βιβλιοθήκες, ευτυχώς έμπαιναν εφημερίδες και περιοδικά.
Τα πρώτα παραμύθια τα κουβάλαγα σε στοίβες από το λόγιο σπίτι της κολλητής μου στο Δημοτικό. Αντερσεν, αδελφοί Γκριμ, αλλά και Αίσωπος και Αντιγόνη Μεταξά και Μίκι Μάους∙ επίσης «Τα Κλασικά Εικονογραφημένα» των εκδόσεων Πεχλιβανίδη, που μας έμπαζαν πρόδρομα στους παγκόσμιους θησαυρούς. Τα διάβαζα με βουλιμία, τα επέστρεφα και τα αντικαθιστούσα με άλλα. Από τότε μου έμεινε το χούι να ντύνω τα βιβλία που διαβάζω για να μην τα φθείρω.
Μπορώ να διαβάσω οπουδήποτε. Στο γραφείο απομονωμένη, στο γραφείο με μουσική ή ανοιχτή τηλεόραση, στην κουζίνα και κάποιος άλλος να μαγειρεύει, στο σαλόνι με επισκέψεις για τους γονείς μου, στον δρόμο, στο τρένο, στο λεωφορείο, στην ουρά της ΔΕΗ ή της ΕΥΔΑΠ, στο νοσοκομείο παραστέκοντας οικείον ασθενή, στα αεροδρόμια και στα λιμάνια σε ώρες αναμονής. Η έλλειψη βιβλίου από την τσάντα μου μού δημιουργεί ανασφάλεια μεγάλη, αντίθετα η ύπαρξή του προστατεύει τη μοναξιά μου. Στα ταξίδια οι αποσκευές επιβαρύνονται προνοητικά με αρκετά βιβλία.
Το βιβλίο για μένα σημαίνει συντροφιά και ασφάλεια∙ αλλά και πρόκληση, αντοχή, ικανοποίηση, μεταμόρφωση, ενοχή. Δεν θυμάμαι με λεπτομέρειες τα βιβλία που έχω διαβάσει, ακόμη και πολλά από αυτά που αγάπησα. Εχω μόνο μια βεβαιότητα ποιότητας, καλής ή κακής. Παρηγοριέμαι στη σκέψη ότι, κατά έναν πολύ βολικό ορισμό, γνώση είναι αυτό που σου μένει, αφού έχεις ξεχάσει όλα όσα έμαθες.
Και ελπίζω κάτι να έχω μάθει τόσα χρόνια «παίζοντας αντί χαρτιά βιβλία» που λέει και ο ποιητής. Διαβάσματα που άλλοτε τα χαρακτήριζε ένταση και άλλοτε έκταση. Κάποτε ομοειδή και συχνότερα ετερόκλητα. Συνδεδεμένα με τις σπουδές, τα κέφια ή τις επαγγελματικές μου ενασχολήσεις.
Στο Γυμνάσιο, Η απολογία του Σωκράτη, Ο Οιδίπους τύραννος και η Αντιγόνη έβαλαν τα θεμέλια βιοφιλοσοφίας και προσωπικής αναζήτησης. Τότε ήταν που, με υποκίνηση κάποιων εμπνευσμένων δασκάλων, άρχισαν τα εξωσχολικά: Κρόνιν, Τσβάιχ, Τσέχοφ, Καζαντζάκης, Παπαδιαμάντης, σκόρπια ποίηση, κυρίως μέσα από την ανθολογία του Ηρακλή Αποστολίδη και του Περάνθη.
Λίγο αργότερα Καραγάτσης, Ροΐδης, Βιζυηνός. Τα περισσότερα δανεισμένα. Το πρώτο βιβλίο που με συγκίνησε βαθιά ήταν Η επικίνδυνη συμπόνια του Τσβάιχ. Υστερα έκλαψα με τα πάθη της Τζέιν Εϊρ∙ τότε δούλευε περισσότερο το συναίσθημα και λιγότερο η λογική. Η πρώτη μου βιβλιοθήκη με τούβλα μεγάλα και βαμμένες σανίδες άρχισε να συγκροτείται με σχολικά και πανεπιστημιακά συγγράμματα.
Στη συνέχεια πλουτίστηκε με εκπαιδευτικά βοηθήματα, λεξικά υποδομής και παιδαγωγικά βιβλία. Η λογοτεχνία… ενέσκηψε κατά κύματα μετά. Σήμερα έχω χάσει τον έλεγχο. Τα βιβλία έχουν κατακυριεύσει το σπίτι, το βιβλιοστάσιο, τα κομοδίνα, τη ζωή μας. Κάποτε σημείωνα σε ένα μπλοκάκι όποιον δανειζόταν βιβλίο για να μην το χάσω, και δεν μου άρεσε καθόλου ούτε να δανείζω ούτε να δανείζομαι∙ τώρα ίσως και να αδιαφορώ.
Η ενασχόλησή μου με την κριτική, από την εποχή του Διαβάζω και του Βήματος, μετά με το Εντευκτήριο και την Εφημερίδα των Συντακτών, φέρνει με ανεξέλεγκτο ρυθμό τα βιβλία στο σπίτι. Πάντα είχαμε πρόβλημα χώρου. Υπάρχει όμως μια μικρή βιβλιοθήκη, αριστερά στη μεσημβρινή μπαλκονόπορτα του γραφείου, που έχει τα αγαπημένα μου, πολλά σε περισσότερες της μίας εκδόσεις, και δεν θέλω να τα αγγίζει κανείς.
Παραθέτω ενδεικτικά για ευνόητους λόγους: Η επικίνδυνη συμπόνια του Τσβάιχ και Η Τζέιν Εϊρ της Σαρλότ Μπροντέ, που μνημόνευσα ήδη, Ο μικρός πρίγκιπας του Αντουάν ντε Σεντ-Εξιπερί στη μετάφραση του Τσίρκα, τα Γράμματα σ’ ένα νέο ποιητή του Ρίλκε, Η φάρμα των ζώων του Οργουελ, Το τελευταίο λουλούδι του Θέρμπερ, Το χάρτινο σπίτι του Ντομίνγκες, Οι ιστορίες του κ. Κόινερ και Τα ποιήματα του Μπέρτολτ Μπρεχτ, Η ζωολογία του Ματσόουρεκ, Η άνοιξη της Πράγας το ’68, το Χωρίς αίμα και Το μετάξι του Μπαρίκο, το Ενα κάποιο τέλος του Μπαρνς, Το όνομα του ρόδου του Εκο, Τα εκατό χρόνια μοναξιάς του Μάρκες, Η γραμματική της φαντασίας του Τζιάνι Ροντάρι, Το Αναζητώντας νόημα ζωής και ελευθερίας του Φρανκλ, το Οταν έκλαψε ο Νίτσε του Γιάλομ. Από τα ελληνικά θα βρεθούν στα ίδια προσωπικά ράφια:
οι Πεζοί ρυθμοί του Παπαντωνίου, η Ασκητική του Καζαντζάκη, η Ιστορία ενός αιχμαλώτου του Στρατή Δούκα, Το φύλλο, το πηγάδι και το αγγέλιασμα του Βασιλικού, Το τρίτο στεφάνι του Ταχτσή, Η χαμένη άνοιξη του Τσίρκα, Το διπλό βιβλίο του Χατζή, Η κάθοδος των εννιά και το Μπλε βαθύ σχεδόν μαύρο του Βαλτινού, το ΥΓ. του Μανόλη Αναγνωστάκη, Ο εχθρός του ποιητή του Γιώργου Χειμωνά, το Γράμμα από τη φυλακή για τους Ευρωπαίους του Γεώργιου-Αλέξανδρου Μαγκάκη. Τα ποιήματα του Σολωμού, του Καβάφη, του Σεφέρη, του Ελύτη και του Αγρα και όλα τα βιβλία που τους αφορούν, διεκδικούν αυτόνομη θέση.
Σε μεγάλη έκταση του βορινού τοίχου, όλα τα λεξικά, οι εγκυκλοπαίδειες και τα βιβλία αναφοράς. Χωρίς αυτόν τον τοίχο η ζωή μου δυσκολεύει, γι’ αυτό, όσο περνούν τα χρόνια, όλο και λιγότερο μού αρέσει να γράφω εκτός σπιτιού. Το ίντερνετ είναι μεγάλη και προσβάσιμη λύση, αλλά το βιβλίο προσφέρει άλλη απόλαυση.
Σε διάφορες εποχές, εκτός από τα βιβλία που δάνειζα, σημείωνα και τα βιβλία που διάβαζα. Στα τελευταία πρόσθετα σύντομα σχόλια. Στον τελικό απολογισμό τα έβρισκα φτωχά. Πάντα έχω την αίσθηση απύθμενων αναγνωστικών κενών. Πάντα ψάχνω το ισοζύγιο με όρους σύγκρισης, για να ηρεμήσω ή να ανησυχήσω περισσότερο.
Τελευταίο εκδοτικό ίχνος της Μ. Στασινοπούλου είναι το χρονικό «Ο βίος και το έργο του Κ. Π. Καβάφη» (που έγραψε από κοινού με τον Δημήτρη Δασκαλόπουλο, Μεταίχμιο, 2013).
