Ανθρωποι των γραμμάτων σε κοινωνικό ρόλο ευθύνης

Ολα ξεκίνησαν από την ανταπόκριση της ΕΡΤ σε μια πρόταση του Ανταίου Χρυσοστομίδη (Κάιρο 1952-Αθήνα 2015) και από την απόφαση να χρηματοδοτηθούν ταξίδια εκτός Ελλάδας για συναντήσεις με ανθρώπους άγνωστους στο ευρύ κοινό, που όμως αποδείχθηκε ότι χάριζαν εμπειρίες πρωτόγνωρες σε όποιους τις παρακολουθούσαν. Κάποιοι δηλαδή πήραν το ρίσκο μιας πολιτικής απόφασης για μια τηλεοπτική εκπομπή που δεν θα ήταν αυτονόητα δημοφιλής. Ηταν ο κριτικός κινηματογράφου, δημοσιογράφος με λογοτεχνικές ανησυχίες, Γιώργος Μπράμος, και ο ντοκιμαντερίστας σκηνοθέτης και ποιητής, Λευτέρης Ξανθόπουλος – κανείς τους δεν είναι πια κοντά μας…

Ετσι, το 2006 γεννήθηκαν οι «Κεραίες της εποχής μας», μια σειρά με συνολικά 76 ωριαία ντοκιμαντέρ για τα ιερά τέρατα των γραμμάτων, που γυρίζονταν στα σπίτια τους, στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Τη μουσική είχε αναλάβει ο Σταύρος Ξαρχάκος, φίλος καλός του Χρυσοστομίδη, και ο τίτλος ήταν ιδέα δική μου. Η εκπομπή ανανεωνόταν μέχρι τα μέσα του 2013, μέχρι που «έπεσε το μαύρο», όπως λέγαμε, στην ΕΡΤ, με την κυβέρνηση Σαμαρά-Βενιζέλου να επιβάλλει σιγή στη δημόσια τηλεόραση και τον τρίτο εταίρο της, τον αριστερό Φώτη Κουβέλη, να αποχωρεί με αυτή την αφορμή από το κυβερνητικό σχήμα – την κυβέρνηση συνεργασίας Ν.Δ., ΠΑΣΟΚ και ΔΗΜΑΡ.

Εκείνο τον Ιούνιο του 2013 ο Ανταίος Χρυσοστομίδης έμαθε ότι τα κινητικά προβλήματα που τον ταλαιπωρούσαν τους τελευταίους μήνες οφείλονταν σε μια ανίατη ασθένεια. Αλλά δεν λιποψύχησε. Πάλεψε με πείσμα μέχρι το τέλος. Συνέχισε να γράφει ετούτο το βιβλίο, τις «Κεραίες της εποχής μου», με δικές του αφηγήσεις βασισμένες στα τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ. Ηταν εμπλουτισμένες με εκμυστηρεύσεις των συγγραφέων, συχνά συνταρακτικές, και παράλληλα με αναφορές και σχόλιά του για το διεθνές γεωπολιτικό τοπίο, σε διάλογο πάντα με την ελληνική πραγματικότητα από τη δικτατορία του 1967-74 μέχρι και το 2013. Αυτή η δουλειά του Χρυσοστομίδη πρωτοκυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καστανιώτη το 2012 και το 2013, σε δύο τόμους που όμως εξαντλήθηκαν. Ωσπου τον Δεκέμβριο του 2025, δέκα χρόνια μετά τον πρόωρο θάνατο του Ανταίου Χρυσοστομίδη στα 63 του, η σπουδαία αυτή σειρά με τις… μετα-αφηγήσεις επανεκδόθηκε εμπλουτισμένη, σε έναν πλέον τόμο 1.254 σελίδων.

Οι επετειακές «Κεραίες της εποχής μου» είναι ένα έργο αναφοράς -ο χαρακτηρισμός αυτός δεν είναι υπερβολή- για τη διεθνή αφρόκρεμα των γραμμάτων και για το πώς η λογοτεχνία μπορεί να αποκρυπτογραφήσει, να ερμηνεύσει και να αφυπνίσει τον σύγχρονο κόσμο. Από τα 76 ντοκιμαντέρ που γυρίστηκαν για τους περισσότερους από τους πιο σημαντικούς πεζογράφους του 20ού και του 21ου αιώνα και για έναν ποιητή, εδώ περιλαμβάνονται 64 από τα πλέον επιδραστικά ονόματα της παγκόσμιας λογοτεχνικής σκηνής, με τον Χρυσοστομίδη να αφιερώνει από 10 έως 25 σελίδες στο καθένα. Και προσοχή: το μυστικό είναι ότι δεν πρόκειται για μια άλλη WiKi εγκυκλοπαίδεια, δεν έχουμε εδώ μια ενημερωτική καταγραφή. Αντίθετα, το ένα πορτρέτο είναι πιο συναρπαστικό, πιο «ζωντανό», πιο αναπάντεχο, πιο κρίσιμο από το άλλο.

Ο Χρυσοστομίδης μεταφέρει στο χαρτί τις συζητήσεις που είχε με τους/τις συγγραφείς στα περιθώρια των γυρισμάτων. Συζητήσεις που είναι χτισμένες με πολλά απ’ όσα είπαν στην οθόνη και εντάχτηκαν στα ντοκιμαντέρ, αλλά και με λεπτομέρειες που κόπηκαν στο μοντάζ. Με είχε ρωτήσει να μοιραστούμε τα πρόσωπα, δεν το θέλησα, ήταν δικό του αυτό το βιβλίο, αλλά ήταν γενναιόδωρος και ήμασταν μεταξύ μας στο ίδιο μήκος κύματος, οπότε σε πολλά πορτρέτα με έχει εντάξει. Εχει πλέξει στις δικές του ερωτήσεις και μια-δυο δικές μου από τα γυρίσματα. Και σε όλα αυτά, προσθέτει τα πολιτικά και ιστορικά συμφραζόμενά τους και τα συνδέει με τις δικές του ουσιαστικές και συγκριτικές παρατηρήσεις για την ιστορία, την πολιτική, την κοινωνία, την καλλιτεχνική έκφραση κ.ά. στη χώρα των εκάστοτε συνομιλητών/τριών του και στη δική μας χώρα.

Προφορικότητα και θερμοκρασία

Διαβάζοντας λοιπόν τις «Κεραίες» του Χρυσοστομίδη, διαβάζουμε υπό γωνία και την παγκόσμια ιστορία του 20ού αιώνα και των αρχών του 21ου μαζί με τα μυστικά της και τα μελανά σημεία της, που ο Ανταίος ήξερε να τα ανακαλύψει και να τα εξηγήσει. Η γραφή του έχει κρατήσει τον τόνο της προφορικότητας -αυτή ήταν το κλειδί της εκπομπής- και τη θερμοκρασία από τις εμπειρίες και τις αγωνίες, τις ανησυχίες, τις απογοητεύσεις και τις ελπίδες των πιο ταλαντούχων γραφιάδων του καιρού μας. Αυτών που με τα λογοτεχνικά τους κείμενα εξακολουθούν να μας αφυπνίζουν και μας παρηγορούν.

Ετσι για παράδειγμα, η νομπελίστρια Ναντίν Γκόρντιμερ μας προσγειώνει στην υπόθεση του απαρτχάιντ και των φυλετικών διώξεων στη Νότια Αφρική. Ο νομπελίστας Ορχάν Παμούκ μιλά για την Τουρκία που ταλαντεύεται μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Ο Ρώσος Βλαντίμιρ Μακάνιν αναλύει τη θέση των διανοούμενων στη μετα-σοβιετική εποχή. Ο Αλγερινός Γιασμίνα Χάντρα βάζει νυστέρι στις πληγές του μεσανατολικού προβλήματος. Oι Λατινοαμερικανοί Φουέντες, Λιόσα, Ρονκαλιόλο εξηγούν τα ένοπλα αντάρτικα κινήματα και μας εισάγουν στην τσακισμένη από τις δικτατορίες και τα βορειοαμερικανικά συμφέροντα Νότια Αμερική. Ο Λεονάρδο Παδούρα μιλά για την Κουβανική Επανάσταση και τη μετάλλαξή της. Ο Αιγύπτιος Αλάα αλ Ασουάνι εξηγεί τη σημασία της «Αραβικής Ανοιξης» που πια τσακίστηκε. O Τζον Λε Καρέ σχολιάζει τη μεταπολεμική συνθήκη του Ψυχρού Πολέμου και τη μετεξέλιξή της με την εισβολή των πολυεθνικών στην Αφρική – όταν τον είχαμε συναντήσει, είχε μόλις κυκλοφορήσει το «Τραγούδι της Ιεραποστολής». Μας είχε εντυπωσιάσει και επειδή γνώριζε τα πάντα, ακόμα και για τον Σοφιανό Χρυσοστομίδη, τον πατέρα του Ανταίου (και του Αλκη που πολέμησε στην Κύπρο). Κι από την άλλη συμβουλευόταν τον Ανταίο τι να κάνει με τον πίνακα του Caravaggio (!) που είχε και καμάρωνε στο αγρόκτημά του στην Κορνουάλη αντί να τον διπλοφυλάσσει στο Λονδίνο.

Από την πλευρά τους, στη Βρετανία, ο Αλαν Χόλινγκχερστ και η Σάρα Γουότερς στέκονται στις νίκες των αγώνων για την γκέι υπερηφάνεια στην Ευρώπη. Ο Σουηδός Χένινγκ Μάνκελ αναφέρεται στη δύση του σκανδιναβικού θαύματος. Ο Αμερικανός Πολ Οστερ εξηγεί τον τελείως διαφορετικό ρόλο των συγγραφέων στις ΗΠΑ, ότι δηλαδή δεν λειτουργούν όπως οι διανοούμενοι στην Ευρώπη, μετέχοντας στην πάλη των ιδεών και παίρνοντας θέση σε κοινωνικά προβλήματα – αυτά «με την εξαίρεση του Νόρμαν Μέιλερ» κοκ.

Με άλλα λόγια, το αναγνωστικό κοινό θα δει εδώ τους ανθρώπους των γραμμάτων σε έναν κοινωνικό ρόλο ευθύνης. Δεν θα δει μια σειρά από «Εγώ» που αυτοθαυμάζονται. Θα δει δημιουργούς που πονάνε, που εκφράζουν την υπαρξιακή αγωνία τους ή την πολιτική τους άποψη, θα δει ανθρώπους που μοιράζονται τις αγωνίες και τους προβληματισμούς τους. Αυτές οι συνομιλίες αποκαλύπτουν προσωπικότητες που έχουν συναίσθηση ότι δεν εκπροσωπούν μονάχα τον εαυτό τους, αλλά εκπροσωπούν τον κόσμο τους. Γι’ αυτό τα λόγια τους έχουν «γκελ» σε ένα ευρύτερο κοινό και όχι μόνο σε ένα κοινό «κουλτουριάρικο».

Σαν να παίρνει λοιπόν ετούτο το βιβλίο τη σκυτάλη από την τηλεοπτική εκπομπή «Οι κεραίες της εποχής μας», μια εκπομπή που απέκτησε μεγάλο συμβολικό κεφάλαιο κι ας μην είχε πλατύ κοινό – και σαν να συνεχίζει και να εμπλουτίζει την ιδέα της.

Συζήτηση για τη λογοτεχνία

Ως χαρακτήρας, ο Χρυσοστομίδης συνδύαζε με μοναδικά γόνιμο τρόπο τις αρετές του διανοούμενου μαζί με την ανθρωπιά, το κέφι και τον αφοπλιστικό αυθορμητισμό. Τα δεκαπέντε χρόνια που συνεργάστηκε με τις εκδόσεις Καστανιώτη (1998-2014) ήταν ο πιο αναγνωρισμένος και αναγνωρίσιμος υπεύθυνος ξένης λογοτεχνίας, ο πιο δραστήριος, ο πιο δικτυωμένος, ο πιο επιτυχημένος στα ελληνικά εκδοτικά πράγματα, που ποτέ δεν κολάκευσε το μαζικό γούστο, ποτέ δεν ανέλαβε δημόσια θέση. Στις αρχές του 21ου αιώνα κατάφερε να διαμορφώσει και να απογειώσει την πιο ζηλευτή σειρά σύγχρονης μεταφρασμένης λογοτεχνίας στην Ελλάδα, με ευδιάκριτο προφίλ και αδιαμφισβήτητο κύρος. Σ’ αυτό το πλαίσιο έχτισε και τις εξειδικευμένες εκδοτικές σειρές των τιμημένων με Νόμπελ συγγραφέων και των έργων λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας. Στη λεγόμενη «εποχή του ιδιωτικού οράματος των συγγραφέων», εκείνος επέλεγε να προτείνει στο αναγνωστικό κοινό παρεμβατικά κοινωνικά και πολιτικά μυθιστορήματα. Και στην εποχή της παγκοσμιοποιημένης στερεότυπης γραφής, εκείνος πρότεινε απαιτητικά κείμενα σε πολύ προσεγμένες μεταφράσεις. Ηταν άλλωστε δεινός μεταφραστής και ο ίδιος με αδιαμφισβήτητο κύρος. Με αυτή τη σκευή οραματίστηκε τις τηλεοπτικές «Κεραίες της εποχής μας» και με την ίδια σκευή συζήτησε τις κοινωνικοπολιτικές ανησυχίες του στις δικές του «Κεραίες».

Και πράγματι, έχουμε σε ετούτο τον τόμο το πολιτισμικό, κοινωνικό και ταυτόχρονα πολιτικό πορτρέτο ενός ολόκληρου κόσμου – που είναι ο κόσμος μας στο παρελθόν και στο παρόν. Παράλληλα όμως, έχουμε και κάτι άλλο που είναι πολύτιμο: μια συζήτηση για τη λογοτεχνία, για τον ρόλο της στη σύγχρονη ζωή, για τη δύναμή της αλλά και τις κρίσεις που πέρασε, για όσα την ανανέωσαν καθώς και για την απήχησή της στην εκάστοτε ιστορική στιγμή. Η λογοτεχνία αναγνωρίζεται εδώ ως όχημα και ως αποτύπωμα της ιστορίας και των κοινωνικών και πολιτικών περιπετειών και συγκρούσεων που έχουν σημαδέψει την εποχή μας. Οπως μας θυμίζει και το Εκδοτικό Σημείωμα του τόμου, ο Χρυσοστομίδης το πίστευε ότι η λογοτεχνία δεν είναι απλώς ένας τρόπος θέασης του κόσμου, αλλά «ένα είδος γνώσης για τον κόσμο, μια γνώση ακατάτακτη και μοναδική».

Σήμερα, από τους συνομιλητές και τις συνομιλήτριες του Χρυσοστομίδη, από τις 64 Κεραίες του τόμου, έχουν σιγήσει οι 28. Είμαστε λοιπόν διπλά τυχεροί που αυτό το βιβλίο έχει καταγράψει το απόσταγμα της σκέψης τους.

Η έκδοση είναι εξαιρετικά επιμελημένη, έτσι που ξεχνά κανείς τον όγκο της. Πλαισιώνεται με πλήθος φωτογραφίες από τον ιδιωτικό χώρο των συγγραφέων καθώς και με τη βιογραφία και την εκτενή και εντυπωσιακή εργογραφία του Ανταίου Χρυσοστομίδη, ο οποίος ξεκίνησε τη διαδρομή του ως αρχιτέκτονας και είχε στο ενεργητικό του 79 μεταφράσεις έργων του Καλβίνο, του Ταμπούκι, του Σάσα, του Μπουτζάτι κ.ά. Περιλαμβάνει επίσης χρήσιμες σημειώσεις και φυσικά τα ονόματα των σκηνοθετών και του συνεργείου σε κάθε «Κεραία», επίσης των εταιρειών παραγωγής (ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ, S.M.Art) / και τη χρονολογία για κάθε γύρισμα.

Στο κλείσιμο, μια έκπληξη: τα αποχαιρετιστήρια σημειώματα ορισμένων διακεκριμένων συγγραφέων που είχαν μαζί του μια ιδιαίτερη χημεία: από τον Ισραηλινό Αμος Οζ ή τον Κουβανό Λεονάρδο Παδούρα μέχρι τη νομπελίστρια Χέρτα Μίλερ.