Η «λοξή πατριδογνωσία» 62 ελεύθερα σκεπτόμενων ανθρώπων

Εχω στον νου μου τις «πολαρόιντ» ως τις, στιγμιαίας εμφάνισης, φωτογραφίες που ήταν προορισμένες να αιχμαλωτίσουν τη στιγμή, αλλά και να ξεθωριάσουν γρήγορα. Σ’ ένα ευρηματικό παιχνίδι του τίτλου η Μικέλα Χαρτουλάρη βάφτισε το πολυφωνικό βιβλίο της, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Πόλις», «61 Πολαρόιντ για την ελληνική περιπέτεια». Και ο τίτλος μάς κλείνει πράγματι το μάτι, καθώς υπαινίσσεται τα 61 πρόσωπα που κουβεντιάζουν με τη συγγραφέα όψεις, έθη και παθογένειες του ελληνικού κράτους από συστάσεώς του. Αδικεί όμως το περιεχόμενο, που δεν είναι στιγμιαίο, ούτε προορισμένο να ξεθωριάσει. Αντιθέτως…

Το αποδίδω όμως στη διακριτικότητα της Χαρτουλάρη, που δεν συνηθίζει καθόλου να επαίρεται για τα γραπτά της επιτεύγματα ούτε κι όταν η ίδια της η πορεία στη δημοσιογραφία έχει αποδείξει πώς δεν εκπροσωπεί μια κοινή περίπτωση συνεπούς δημοσιογραφικής διεκπεραίωσης και καλού ρεπορτάζ απλώς, αλλά πως με τα χρόνια είναι μια ικανή συνοδοιπόρος των προσώπων που επιλέγει για να συνομιλήσει μέσα στον ευρύτερο χώρο του πνεύματος. Η Μικέλα και στις συνεντεύξεις της δεν περιορίζεται στο εφήμερο, στο αυτονόητο και στο προδιαγεγραμμένο, αλλά αναζητά το βαθύτερο και ουσιώδες και απρόβλεπτο, χαρίζοντας χρόνο στην αποστολή της και σεβασμό στο πρόσωπο. Κι αυτό το χαρακτηριστικό της χάρισμα αλλά και εγκαίρως ειλημμένη απόφαση, που πάει κόντρα στην ταχύτατη δημοσιογραφία της εποχής από τότε που ήταν στο «Βιβλιοδρόμιο» των Νέων, αργότερα στις «Κεραίες της Εποχής μας» δίπλα στον Ανταίο Χρυσοστομίδη στην ΕΡΤ και πιο πρόσφατα στις σελίδες της «Εφ.Συν.», είναι που εδώ αναδιπλώνεται ως γνήσιο ταλέντο. Διότι σ’ αυτό το βιβλίο η Μικέλα κατόρθωσε να κάνει μια «λοξή πατριδογνωσία», όπως την ονόμασε εύστοχα και η ίδια, πατριδογνωσία συναρπαστική και πολύτιμη ως τεκμήριο της πορείας της ελληνικής κοινωνίας ώς εδώ αλλά και ως παρακαταθήκη για το μέλλον.

Φυσικά φροντίζει η ίδια να μη φαίνεται. Αλλά είναι σαφές πως εκείνη επέλεξε τα πρόσωπα, εκείνη τα συνάντησε, εκείνη έκανε συνεντεύξεις που ξεκινούσαν όταν οι άλλες συνεντεύξεις συνήθως τελειώνουν, εκείνη ταξινόμησε το υλικό της ώστε κάθε πρόσωπο και κεφάλαιο να διαβάζεται αυτόνομα, ενταγμένο σε μία από τις 9 ενότητες που διευκολύνουν την ανάγνωση αλλά και ως αναπόσπαστο μέρος τού όλον. Η τελική πρότασή της κατά της κατάτμησης και της εξειδίκευσης (υπό την έννοια ότι οι τελείως διαφορετικές ιδιότητες των συνομιλητών της είναι μια αφετηρία για μια κουβέντα η οποία όμως δεν έχει προαποφασίσει την έκβασή της) είναι η ενιαία αφήγηση μιας πολυπρισματικής «πατρίδας» όπως είναι αλλά και όπως θα ευχόμασταν να είναι.

Οι 61 προσωπικότητες δεν προέρχονται από τους ίδιους επαγγελματικούς χώρους, ούτε είναι κοινής ιδεολογικής καταγωγής, έχουν όμως κοινή την ευρύτητα του πνεύματος, την τεκμηρίωση της άποψης και τη νηφαλιότητα. Ετσι αν και πολλές απόψεις συγκλίνουν στο βιβλίο στη διαπίστωση μιας σύγχρονης Ελλάδας σε κρίση ορθού λόγου και με έλλειμμα διαλόγου ακόμα και μεταξύ ομόδοξων περιπτώσεων, εδώ ο διάλογος είναι πανταχού παρών, σε συγκλίσεις και διασταυρώσεις που όταν προέρχονται από διαφορετικά γνωσιακά πεδία και ιδεολογικές καταβολές έχουν ακόμα μεγαλύτερη διαπιστωτική-και όχι μόνον- ισχύ.

Και βέβαια οι 9 θεματικές ενότητες στις οποίες διαρθρώνει η Μικέλα Χαρτουλάρη το υλικό της δεν έχουν καθόλου ασφυκτικά σύνορα. Είναι οι: «Πώς θα είναι η επόμενη μέρα;» «Οι «άλλοι» κι εμείς», «Ιστορία-Ιστοριογραφία», «Πολιτικές και Πολιτικοί», «Πόλη-Δημόσιος χώρος-Πολυκρίση», «Δημόσια και Ιδιωτικά», «Πρόοδος προς τα πίσω», «Η λογοτεχνία σηκώνει το γάντι» και «Παρόν, παρελθόν και μέλλον της Μεταπολίτευσης». Στην πορεία θίγονται εθνικά ζητήματα και εθνικοί μύθοι, ριζωμένες παθογένειες και νέες παθολογίες, υποφωτισμένα ή και συσκοτισμένα αλλά απολύτως παρόντα ζητήματα, σύγχρονοι προβληματισμοί για ό,τι μπορεί να συγκροτεί το «σώμα» μιας Ελλάδας που αναζητά τη σύγχρονη ταυτότητά της: για την κοινωνία, την οικονομία, την πολιτική, την κουλτούρα, την Ιστορία, το κράτος, την παιδεία, την υγεία, τα δικαιώματα, τις ελευθερίες, τη λογοτεχνία, τη σκέψη, τα διακυβεύματα…

«Οι 61 συνομιλίες του τόμου οργανώθηκαν σαν ένα πολυφωνικό αφήγημα για την κατάσταση των πραγμάτων στην Ελλάδα, που αφουγκράζεται τους χτύπους της καρδιάς της όσο και τα όνειρά της, κοιτάζει κατά πρόσωπο τα σκοτάδια της, και παρακολουθεί καλειδοσκοπικά, μέσα από διαφορετικές οπτικές γωνίες, τόσο τη μεγάλη εικόνα όσο και τη λεπτομέρεια, σε μια εποχή καταιγιστικών αλλαγών. Ο κόσμος όπως τον γνωρίζαμε μεταμορφώνεται, και θα μας προσπεράσει αλλά μπορεί και να μας καταπιεί εάν δεν τον επανεφεύρουμε.

Ισως λοιπόν αυτός ο τόμος να μπορέσει να συμβάλει σε μια τέτοια διαδικασία, καθώς ανοίγεται στην κοινωνικοοικονομική, ιστορικοπολιτική, πολιτισμική-διανοητική σφαίρα της Ελλάδας. […] Οι 61 συνομιλίες δεν παρουσιάζονται με αλφαβητική σειρά σαν κατάλογος συνεντεύξεων, ούτε σαν πινακοθήκη με στατικά πορτρέτα, αφού διασταυρώνονται, αλληλοσυμπληρώνονται ή και συγκρούονται, εμβαθύνουν ή διευρύνουν τη μια ή την άλλη θεματική. Απλώνονται σε εμπειρικές παρατηρήσεις και θεωρητικές προσεγγίσεις, αναδεικνύουν γεγονότα, προχωρούν σε αναλύσεις, θέτουν ερωτήματα, καταλήγουν σε συμπεράσματα. Και όλες μαζί τροφοδοτούν μια δυναμική συζήτηση, που, ευτυχώς, αφήνει χώρο στην ελπίδα.

Αμεσα ή έμμεσα, κάθε συνομιλία σχολιάζει τόσο το κυρίαρχο αφήγημα για την ελληνική συνθήκη, όσο και τις ιδιαιτερότητές της» εξηγεί η ίδια η Χαρτουλάρη, που με το δημοσιογραφικό της μικρόβιο φροντίζει στην εκτενή εισαγωγή της να εξηγήσει μέθοδο, περιεχόμενο και αποστολή. Το βιβλίο διαβάζεται με το μολύβι στο χέρι – και είναι βέβαιο ότι ο αναγνώστης του θα επιστρέψει ξανά και ξανά στα πρόσωπα, τις θεματικές αλλά και τις δικές του σημειώσεις. Εμπεριέχοντας εκ των πραγμάτων άλλωστε μια ιδεολογική αντιπαράθεση (αυτό είναι το βιβλίο μιας αριστερής γυναίκας), αλλά και διακριτικά και παρ’ όλα αυτά απολύτως διακριτά τη σύγκρουση ενός προοδευτικού πνεύματος με πολλά από τα κακώς κείμενα της ελληνικής κοινωνίας, μπορεί να διαβαστεί και ως ένας χάρτης χρήσιμος για παντός είδους ναυτιλλομένους – φτάνει να έχουν ανοιχτό βλέμμα στο παρελθόν, στο παρόν και για το μέλλον.

Οι «φωνές» στις «61 Πολαρόιντ για την ελληνική περιπέτεια» είναι οι: Αθηνά Αθανασίου | Αριστείδης Αντονάς | Μανώλης Αφολάνιο Ολαγίνκα (Mc Yinka) | Σοφία Βιδάλη | Πολυμέρης Βόγλης | Γιάννης Βούλγαρης | Εφη Γαζή | Ελένη Γιαννακάκη | Νίκος Γιαννόπουλος | Θεόδωρος Γρηγοριάδης | Αντζελα Δημητρακάκη | Μάρω Δούκα | Θάλεια Δραγώνα | Παναγιώτης Ευαγγελίδης | Σταύρος Ζουμπουλάκης | Σουκρού Ιλιτζάκ (Şükrü Ilicak) | Αλεξάνδρα Ιωαννίδου | Ακρίτας Καϊδατζής | Μάρω Κακριδή-Ferrari | Βασίλης Κάλφας | Κωστής Καρπόζηλος | Μπρους Κλαρκ (Bruce Clark) | Κωστής Κορνέτης | Γεράσιμος Κουζέλης | Κώστας Κωστής | Σάσα Λαδά | Αλέκος Λεβίδης | Πέτρος Λινάρδος-Ρυλμόν | Χρήστος Λούκος | Νίκος Μαραντζίδης | Παυλίνα Μάρβιν | Κατερίνα Μάτσα | Αργύρης Μπακιρτζής | Νίκος Μπελαβίλας | Ρίκα Μπενβενίστε | Λέντη Μπιλάλι (Enkeled Bilali) | Παντελής Μπουκάλας | Ιωάννα Μπουραζοπούλου | Ηλίας Νικολακόπουλος | Λεωνίδας Οικονομάκης | Γιάννης Παλαβός | Παναγής Παναγιωτόπουλος | Κωστής Παπαϊωάννου | Δημοσθένης Παπαμάρκος | Ανδρέας Πετρουλάκης | Βασιλική Πέτσα | Σταύρος Πετσόπουλος | Δημήτρης Πλάντζος | Γιώργος Πλειός | Δημήτρης Πλουμπίδης | Αντώνης Ρέλλας | Μαρίκα Ρόμπου-Λεβίδη | Εύα Στεφανή | Αρης Στυλιανού | Δημήτρης Τζιόβας | Μαρία Τσαντσάνογλου | Κωνσταντίνος Τσουκαλάς | Νίκος Χαραλαμπίδης | Κωστής Χατζημιχάλης | Δημήτρης Χριστόπουλος | Χρήστος Χρυσόπουλος.

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Οι «61 Πολαρόιντ για την ελληνική περιπέτεια» παρουσιάζονται αύριο Τετάρτη 21 Ιανουαρίου, στις 19.30, στο βιβλιοπωλείο-καφέ «Zátopek» (Π. Τσαλδάρη 209, Καλλιθέα, κοντά στον σταθμό του τρένου). Με τη Μικέλα Χαρτουλάρη θα συζητήσει η δημοσιογράφος της «Εφ.Συν.» Ναταλί Χατζηαντωνίου.