Έκλεισαν 100 χρόνια από τη διάσκεψη της Λωζάνης όπου αποφασίστηκε και εφαρμόστηκε η υποχρεωτική Ανταλλαγή ελληνοτουρκικών πληθυσμών. Σχεδόν δύο εκατομμύρια άνθρωποι, θύματα του ελληνοτουρκικού πολέμου εγκατέλειψαν τις περιουσίες τους και αναγκάστηκαν να αποκτήσουν νέες πατρίδες, σε μέρη ξένα, συχνά αφιλόξενα, χωρίς το δικαίωμα να επιστρέψουν στα σπίτια τους. Η συλλογική μνήμη επισκέπτεται συχνά την τραυματική εμπειρία του ξεριζωμού και του διαχωρισμού ακόμη και σήμερα, στην τρίτη και ήδη τέταρτη γενιά εκείνων που έφυγαν και δεν ξαναγύρισαν.
Ο συλλογικός αυτός τόμος -βελτιωμένη επανέκδοση της αρχικής του 2006-εξετάζει την ελληνοτουρκική ανταλλαγή από διαφορετικές οπτικές. Ένα από τα σημαντικά του χαρακτηριστικά αποτελεί το ότι οι ερευνητές/συγγραφείς από Ελλάδα και Τουρκία, συνυπάρχουν όχι σε παράλληλους μονόλογους αλλά σε συνομιλία. Οι περισσότεροι από αυτούς, εξάλλου, είχαν συζητήσει από κοντά σε συνέδρια τα προηγούμενα χρόνια.
Όπως αναφέρει ο επιμελητής του τόμου Κ. Τσιτσελίκης, «Οι επί μέρους συμβολές του τόμου συζητούν πτυχές της Ανταλλαγής και τα συμφραζόμενά της, ως πολιτική διαδικασία, νομική πράξη, ιστορικό γεγονός και ανθρώπινο δράμα». Τα άρθρα των 22 συγγραφέων οργανώθηκαν σε τέσσερις ενότητες. Για την καλύτερη εποπτεία των πραγματολογικών διαστάσεων και μεγεθών της Ανταλλαγής, δηλαδή της χειραγώγησης του εθνο-θρησκευτικού φαινομένου ως στατιστικό μέγεθος από τους διαπραγματευτές, παρατίθενται σχετικοί πίνακες και χάρτες.
Η πρώτη ενότητα συζητά την Ανταλλαγή ως διακύβευμα στην υπηρεσία της εθνικής καθαρότητας: Τη συλλογική και ατομική μνήμη και τη συγκρότησή της μέσα από διαδικασίες επιλεκτικών μηχανισμών και αποσιώπησης (Halil Berktay), τις τάσεις της βιβλιογραφικής παραγωγής και της ιστοριογραφίας σε Ελλάδα και Τουρκία (Onur Yıldırım, Ευαγγελία Μπαλτά), τα πρώτα μέτρα για την εφαρμογή της Ανταλλαγής (Ayhan Aktar), την Ανταλλαγή ως μέσο επιβολής πολιτικών εθνοκάθαρσης ή μη ανάμιξης (Triadafilos Triadafilopoulos & Tobias Vogel, Renée Hirschon). Η δεύτερη ενότητα αναφέρεται σε αυτούς που έφυγαν, δηλαδή όσους αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες του μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους λόγω απειλών ή άσκησης βίας, εκείνων που εκδιώχθηκαν το 1914 και το 1922 ή που τελικά κυριολεκτικά «ανταλλάχθηκαν».
Εξετάζονται οι ειδικές περιπτώσεις των μουσουλμάνων της Κρήτης (Νίκος Ανδριώτης) και των τουρκόφωνων Πόντιων (Νίκος Μαραντζίδης), η αποκατάσταση των Mικρασιατών προσφύγων στην Ελλάδα (Ευτυχία Βουτυρά και Σία Αναγνωστοπούλου), καθώς και η περίπτωση των «συμπαρασυρμένων» στην Ανταλλαγή Αρμενίων (Elçin Macar). Η τρίτη ενότητα καταπιάνεται με αυτούς που έμειναν στον τόπο τους, δεν ανταλλάχθηκαν και συνακόλουθα μειονοτικοποιήθηκαν. Εξετάζεται το διπλωματικό πλαίσιο της εξαίρεσης των Ελληνορθοδόξων της Κωνσταντινούπολης (Δημήτρης Καμούζης), το νομικό πλαίσιο προστασίας των μειονοτήτων που εισήγαγε η Συνθήκη της Λοζάνης (Baskın Oran), και η χρήση του μηχανισμού της «εξαίρεσης» για την επιβολή εθνικής ομογενοποίησης στην Ίμβρο/Gökçeada (Elif Babul). Μάλιστα, σε δύο συμβολές επιχειρείται η γεφύρωση διαφορετικών φαινομένων με κοινό παρονομαστή, όπως η αφομοίωση προσφύγων και μειονοτικών μέσα από την εκπαίδευση (Γιώργος Mαυρομμάτης) και η θεσμική αντιμετώπιση των μουσουλμανικών μειονοτήτων στην Ελλάδα πριν και μετά την Ανταλλαγή (Κωνσταντίνος Τσιτσελίκης).
Η τελευταία ενότητα αφορά αυτά που διατηρήθηκαν, ως μνήμες και μνημεία, στην πρόσληψη δηλαδή του «εαυτού» και του «άλλου» μετά την Ανταλλαγή: Μέσα από την (μη-) χρήση των εγκαταλειμμένων λατρευτικών και άλλων κτιρίων (Sacit Pekak, Ελένη Κανετάκη, Νίκος Αγριαντώνης), αλλά και μέσα από την έκφραση της μνήμης από την λογοτεχνία (Ηρακλής Μήλλας) ή την εθνική αφήγηση όπως την διαχειρίζεται ο κυρίαρχος λόγος (Λάμπρος Μπαλτσιώτης). Εν τέλει, ο συλλογικός τόμος προσφέρει πλούσιο υλικό για αναστοχασμό. Να σκεφτούμε όχι μόνο τι έγινε τότε, αλλά και τι σημαίνει για εμάς σήμερα η βία του διαχωρισμού και της εθνικής καθαρότητας. Τι σημαίνει κοινωνικά, πολιτικά αλλά και ηθικά για τη δημοκρατία που θέλει να είναι συμπεριληπτική και όχι συλλογικά τιμωρητική. Τι σημαίνει για τους απογόνους εκείνων που έζησαν τη ζωή τους κάτω από το βάρος της Ανταλλαγής αλλά και ευρύτερα, για τις κοινωνίες της Ελλάδας και της Τουρκίας.
