«…στη στάλα του μεσημεριού, εμείς το υπομονετικό ζυμάρι ενός κόσμου που μας διώχνει και που μας πλάθει»
Γ. Σεφέρης, Ημερολόγιο Καταστρώματος, Β΄
Δεν ξέρω σε πόσα βιβλία επανερχόμαστε με τη ζέση της πρώτης ανάγνωσης. Γνωρίζω όμως με βεβαιότητα πως οι «100 συν 1 ιστορίες για τη ζωή και τον θάνατο στην εμπόλεμη Συρία», του βιβλίου «Φόβος μέσα σ’ ένα απέραντο χωράφι», του Σύρου λογοτέχνη Μούσταφα Ταζ αλ-Ντιν αλ-Μούσα, ανήκουν στη μικρή λίστα αναγνωσμάτων που θα επανέρχομαι συνεχώς με τον ίδιο θαυμασμό και τη συγκίνηση που με κατέκλυσε όταν τις πρωτοδιάβασα.
Από τον Ιούλιο του 2022 που κυκλοφόρησε το βιβλίο και το πήρα στα χέρια μου, αναρωτιέμαι συχνά ποια είναι η βαθύτερη αιτία σύνδεσής μου με αυτό; Είναι άραγε η αγάπη που τρέφω στη φιλτάτη Συρία και στον βασανισμένο λαό της, αφότου τον γνώρισα στο προσφυγικό κύμα του 2015-2017; Είναι οι προσωπικοί δεσμοί φιλίας με τους ξεριζωμένους ανθρώπους της; Είναι η μετάγγιση του σθένους της ψυχής τους, μια δύναμη που με φτέρωσε ώστε, αν και άκαπνη από πόλεμο, να παρακάμπτω πολλές φορές πλέον τα ασήμαντα αλλά και τα πιο σοβαρά της ζωής μου που με καταδυναστεύουν;
Είναι εντέλει η προσωπική συναισθηματική εμπλοκή ή η λογοτεχνική αξία αυτής της ιδιαίτερης γραφής, που μετουσίωσε τον φόβο του θανάτου και τη φλόγα της ζωής σε κομψοτεχνήματα λόγου; Καταλήγω πάντα στην ίδια απάντηση: η γνώση της ιστορίας και η επαφή με τα υποκείμενά της δημιουργούν γόνιμο υπόστρωμα για να καλλιεργηθεί η οποιαδήποτε ταύτιση, αλλά δεν αρκούν για να υψώσουν ένα βιβλίο. Όταν η συλλογική ιστορία συναντά το ατομικό βίωμα σε μια τόσο δυνατή και καλλιεργημένη γραφή, τότε γράφεται έργο υψηλής πνοής. Σε αυτήν την κατηγορία ανήκει το βιβλίο του Αμπού Ταζ (συνήθης προσφώνηση του πρωτότοκου γιου στην αραβική γλώσσα αλλά και παρατσούκλι, όπως μας πληροφορεί ο μεταφραστής του βιβλίου. Αμπού = πατέρας).
Ο συγγραφέας, γεννημένος το 1981 στην πόλη Ιντλίμπ, ζει ως πρόσφυγας στην πόλη Μαρντίν της Τουρκίας. Εκεί κατέφυγε για να γλιτώσει από τις διώξεις του καθεστώτος Άσαντ αλλά και από τους τζιχαντιστές που είχαν καταλάβει τη γενέθλια πόλη του. Στον πρόλογο του βιβλίου ο μεταφραστής του, Πάνος Κουργιώτης, δίνει σημαντικές πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του συγγραφέα, καθώς είναι προσωπικός του φίλος από τα χρόνια των μεταπτυχιακών του σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Δαμασκού.
Αριστερός και άθεος, ο Μούσταφα Ταζ αλ-Ντιν αλ-Μούσα, με καλλιτεχνική και πολιτιστική δραστηριότητα, μέλος του Ενωμένου Κομμουνιστικού Κόμματος Συρίας, διωκόμενος για τις απόψεις του πριν και μετά την εξέγερση του 2011, πήρε τον δρόμο της αυτοεξορίας για να σώσει τη ζωή του.
Στις 100+1 σύντομες ιστορίες που έγραψε σε διάφορες πόλεις της Συρίας και της Τουρκίας, στο διάστημα 1998-2015, ξεδιπλώνει, άλλοτε ρεαλιστικά κι άλλοτε υπαινικτικά και σαρκαστικά, τη ζωή και τον θάνατο στην εμπόλεμη Συρία. Στη φόρμα της μικρής γραφής, πυκνές εικόνες εκτίθενται σαν πίνακες αλληγορίας, στο πλαίσιο των οποίων πλέκονται περίτεχνα ο βίος του συγγραφέα, η πρόσφατη ιστορία της χώρας του με τα δραματικά γεγονότα, τα πρόσωπά της και τα συναισθήματα που γεννήθηκαν από την εμπλοκή του σε αυτά.
Σε πρώτο ρηματικό πρόσωπο, που αυτόματα δημιουργεί κλίμα οικειότητας, ο συγγραφέας ανάβει το τσιγάρο του –αγαπημένη του συνήθεια, κατευναστική του πόνου και μάλλον λυτρωτική–, μας καθίζει απέναντί του κι αρχίζει την εξιστόρηση με τον τρόπο που αιώνες τώρα οι παραμυθάδες και οι ποιητές της Ανατολής απευθύνονται στους φυσικούς ακροατές τους: «Στον πόλεμο έμαθα να στηρίζομαι γερά στα τσιγάρα μου, ώστε να μη σκοντάφτω στις αμέτρητες ενέδρες του θανάτου. Ο εκνευρισμός του ελεύθερου σκοπευτή, που περίμενε καρτερικά στην είσοδο της συνοικίας, μεγάλωνε μέρα με τη μέρα, καθώς τον προσπερνούσα μέσα απ’ το παραπέτασμα καπνού των τσιγάρων μου…»
Το δικό του «παραμύθι» δεν έχει βασιλιάδες και βασιλοπούλες, μυθικά πουλιά και εξωτικά τοπία. Το δικό του παραμύθι είναι πικρό. Έχει παρανοϊκούς προέδρους (καθεστώς Άσαντ), αστυνομίες βασανιστών, ισοπεδωμένες πόλεις, εξορίες, διαλυμένες καρδιές από τη νοσταλγία της γενέθλιας γης, του γυναικείου σώματος, του έρωτα.
«Στον δρόμο για την αγορά, ενώ περπατούσα αμέριμνος και βαριεστημένος στα πεζοδρόμια, το βλέμμα μου έπεσε σε μια στιγμή πάνω της. Άπλωνε τα ρούχα της, φορώντας ένα κοντό φουστάνι. Κάθε φορά που τέντωνε τα χέρια της, κάποιες καινούργιες πιθαμές του κορμιού της ξεπρόβαλλαν. Στάθηκα εκεί λίγη ώρα να την περιεργαστώ με τη ματιά ενός κριτικού που περιεργάζεται ένα έργο τέχνης»
Το δικό του παραμύθι ονοματίζει τη δυστυχία, της δίνει πρόσωπο και σώμα, την κάνει σύντροφο στην περιήγησή του: «Κύριε αστυνόμε, να ’χετε το νου σας παρακαλώ… η δυστυχία που επιβαίνει στο τελευταίο λεωφορείο για τις φοιτητικές εστίες δεν έκοψε εισιτήριο. Σας ενημερώνω»
Σε όλες τις ιστορίες, ο σκηνοθετημένος θάνατος του αφηγητή, ευτυχώς κάθε φορά αναβάλλεται, όπως ακριβώς κάθε πρωί αναβαλλόταν ο αποκεφαλισμός της Σεχραζάντ στις Χίλιες και μία Νύχτες. Διόλου τυχαίος, λοιπόν, ο υπότιτλος. Η λογοτεχνία-καταφύγιο σώζει τη ζωή σε αντίθεση με την ίδια τη ζωή που καταπίνει αμέτρητες υπάρξεις.
Η συλλογή των διηγημάτων του συνεπαίρνει όχι μόνο γιατί αφηγηματικά πατάει γερά στην πλούσια παράδοση των παραμυθάδων της Ανατολής και της Αραβικής Λογοτεχνίας, αλλά γιατί αφομοιώνει έξοχα και τα δομικά στοιχεία του Μοντερνισμού. Οι αναφορές σε Δυτικούς κλασικούς συγγραφείς, σε σκηνοθέτες του κινηματογράφου και σε Άραβες λογοτέχνες καταδεικνύουν το πλούσιο υπόβαθρο του συγγραφέα. Η γραφή του ακολουθεί τη διηγηματογραφία του Τσέχοφ στον τρόπο που υψώνει το καθημερινό κι ασήμαντο, του Χόρχε Λουί Μπόρχες στην έκταση και στον τρόπο που το παράδοξο ενώνεται με το πραγματικό, τη λεπτή ειρωνεία του Κάφκα, το θέατρο του Παραλόγου του Μπέκετ, τη σκηνοθετική ευφυΐα των σπουδαίων του σινεμά (Ζαν-Λικ Γκοντάρ, Κισλόφσκι), τα έργα των συμπατριωτών του λογοτεχνών, την αραβική ποίηση με τους συμβολισμούς και την υπαινικτική της ατμόσφαιρα, ακόμα και το Κοράνι. Όλες αυτές οι επιρροές τροφοδοτούν γόνιμα τη συνομιλία της συγγραφικής του πένας με την παγκόσμια πνευματική κληρονομιά.
Μια πένα που, χάρη στην ιδεολογική συγκρότηση και την πολιτική του δράση, λειτουργεί σαν κάμερα. Δεν αφήνει τίποτα από τον κοινωνικό του περίγυρο που να μην το καταγράφει. Κυρίως, όμως, φωτίζει και αποτυπώνει με αξιοσημείωτο αυτοσαρκασμό, σαν ευαίσθητο ενδοσκοπικό όργανο, τις αόρατες εσωτερικές πληγές και τις αλλαγές που προκάλεσε ο χρόνος.
Το αποτέλεσμα; Ένας ευτυχής συγκερασμός Ανατολής και Δύσης, σε μια γραφή που αιχμαλωτίζει με την αμεσότητά της, υπερβαίνει την εντοπιότητα και την ιστορική επικαιρότητα που την πυροδότησε και προχωράει πιο βαθιά, ανατέμνει κοινωνιολογικά και ψυχαναλύει, χωρίς να χάνει ούτε σε μία αράδα τη λογοτεχνική της αξία.
Ο Μούσταφα Ταζ αλ-Ντιν αλ-Μούσα γράφει συνταρακτικά για τη ζωή του, τη ζωή των συμπατριωτών του, τον μόχθο του κόσμου της εργασίας αλλά και τα όνειρά του, τον πόνο της απώλειας, τον ανεκπλήρωτο έρωτα, τη νεότητα, τις διώξεις, τα βασανιστήρια, τη συντριβή, τον χαλασμό, τα ερείπια, τη φυγή, τη διάλυση. Αποκαλύπτει την κοινή μοίρα του ανθρώπου μπροστά στη βία της ολοκληρωτικής εξουσίας, στον όλεθρο του πολέμου, στη μοναξιά και το τραύμα του εκτοπισμού.
Δεν χορταίνω το θυμόσοφο ύφος του που, επαναλαμβάνω, ανακαλεί στη μνήμη το αφηγηματικό στιλ των μύθων της Ανατολής, αλλά και την τραγική ειρωνεία του αρχαίου δράματος.
Η ανάγνωση του Μούσταφα Ταζ αλ-Ντιν αλ-Μούσα δεν καταρρίπτει απλώς τα αποικιοκρατικά δυτικά στερεότυπα για τη λογοτεχνία του αραβόφωνου κόσμου. Δημιουργεί κύματα συγκίνησης, καθώς κάθε μία από τις 100+1 ιστορίες επαναφέρει, με ένταση και αριστοτεχνικά δουλεμένη λογοτεχνική γλώσσα, το πανάρχαιο ζήτημα της ανθρώπινης ύπαρξης.
Το απέραντο χωράφι δεν είναι μόνο η διαλυμένη από τον εμφύλιο και τις ξένες επεμβάσεις Συρία. Είναι ολόκληρος ο πλανήτης με τις αμέτρητες εστίες δυστυχίας, ενώ ο φόβος του θανάτου είναι το αρχέγονο συναίσθημα που ενώνει όλους τους ανθρώπους.
Επιλογικά, αξίζει η αναφορά στη μετάφραση σε άψογα ελληνικά του Πάνου Κουργιώτη, πολιτικού επιστήμονα και δάσκαλου της αραβικής γλώσσας και ιστορίας του Αραβικού κόσμου στο ΠΑΜΑΚ και στο ΕΑΠ. Χωρίς την εξαιρετική δουλειά του, το ελληνικό αναγνωστικό κοινό δε θα γνώριζε το έργο του Σύρου πεζογράφου. Εξαιρετικό από αισθητική άποψη το εξώφυλλο με φωτογραφία από την εκδότρια Αναστασία Δεληγιάννη, η οποία, το 2019, απαθανάτισε χωράφι δίπλα στη λίμνη Πετρών Αμυνταίου. Εύγλωττη η αναφορά της στους προσφυγικούς δρόμους.
*Φιλόλογος – συγγραφέας
⌛Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Γράφεται από αναγνώστες που απευθύνονται σε αναγνώστες για να τους μιλήσουν για κάποιο βιβλίο που τους συνεπήρε. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας (το πολύ 700 λέξεις) στο [email protected]
