Ταξιδιώτες στο κέντρο της ύπαρξης

Ο Κλοντ έγειρε μπροστά. “Αγκνες, δεν θα δείρουμε ποτέ τα παιδιά μας. Να το θυμάσαι, εντάξει; Ο πατέρας μου πίστευε στη βέργα. Την άρπαζε με το παραμικρό. Μάλλον έτσι ήταν μαθημένος. Ήμουν ένα μαύρο αγοράκι με μεγάλη γλώσσα. Έλεγε, ‘Μικρέ, εδώ είναι Νότος. Γιατί δε μιλάς λογικά σαν τους αδερφούς και τις αδερφές σου; Πρέπει να ρίξεις λίγο τον τόνο σου, αλλιώς δεν έχεις τύχη σ΄ αυτόν τον κόσμο’”. Το θέμα είναι το εξής, Αγκνες. Για χρόνια μισούσα αυτόν τον άντρα, μα τώρα πια τον καταλαβαίνω. Από Δευτέρα ως Παρασκευή πηγαίνω στη δουλειά και φροντίζω να ρίχνω τον τόνο μου”».

«Οι ταξιδιώτες» είναι ένα παράξενο δαιδαλώδες μυθιστόρημα, με σχεδόν 30 χαρακτήρες να αλληλοεπιδρούν. Η δημοφιλία του στην Αμερική -αλλά τελευταία και στην Ευρώπη- μεγαλώνει συνεχώς. Είναι το πρώτο μυθιστόρημα της θεατρικής συγγραφέα Ρετζίνα Πόρτερ που κυκλοφόρησε στη χώρα μας, από τις εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση του Αντώνη Καλοκύρη. Καλύπτει έξι δεκαετίες σαρωτικών αλλαγών στην Αμερική. Ο αναγνώστης τις αντιλαμβάνεται μέσα από τις προσωπικές ιστορίες δύο οικογενειών, η μία μαύρων η άλλη λευκών, που συνδέονται με έναν απίστευτα πολύπλοκο τρόπο. Η αλήθεια είναι πως χρειάστηκε πολλές φορές, τουλάχιστον μέχρι τη μέση του βιβλίου, να ανατρέξω στη λίστα με τα πρόσωπα του μυθιστορήματος που, ευτυχώς, υπάρχει στις πρώτες σελίδες.

Έπειτα, στις 10 πρώτες σελίδες, με έναν ιδιοφυή, αλλά και ιλιγγιώδη τρόπο διαβάζουμε την 60 ετών πορεία (1942-2009) του Τζέιμς Βίνσεντ, παιδί Ιρλανδών μεταναστών, που, παρά τα δύσκολα παιδικά χρόνια, σπουδάζει νομικά και καταφέρνει να αποκτήσει χρήματα και κοινωνική αναγνώριση. Η δική του πορεία διασταυρώνεται με αυτήν της Αφροαμερικάνας Άγκνες Μίλερ, που στην αρχή τη συναντάμε να γνωρίζει τον ρατσισμό και την αστυνομική βία με έναν πραγματικά οδυνηρό τρόπο. Οι οικογένειες των δύο ηρώων μεγαλώνουν, αναπτύσσονται και απλώνει η μία τα πλοκάμια της στις ρίζες της άλλης. Αντιστέκονται στις κοινωνικές αδικίες, στις φυλετικές, ταξικές και σεξιστικές διακρίσεις με έναν τρόπο που πραγματικά μερικές φορές αφήνει άφωνο τον αναγνώστη για τη δύναμη της ανθρώπινης ψυχής.

Το συνεχές πισωγύρισμα είναι ταυτόχρονα η δύναμη και η αδυναμία του βιβλίου. Ο χρόνος και ο τόπος χάνονται, καθώς φαινομενικά τυχαία κεφάλαια ξεπηδούν και περιστρέφονται γύρω από τον αρχικό κορμό. Η θεατρική «καταγωγή» της Πόρτερ έπαιξε σίγουρα κάποιο ρόλο σε αυτό, αφού δεν παίζει με τους κανόνες μιας γραμμικής λογοτεχνικής αφήγησης.

Τα παιδιά επανεμφανίζονται ως εραστές, οι εραστές ως παππούδες και γιαγιάδες. Οι δεύτεροι χαρακτήρες μπαίνουν αιφνιδίως σε πρώτο πλάνο και αποζητούν την προσοχή του αναγνώστη που θα χρειαστεί χρόνο και διάβασμα έως ότου ξεμπερδέψει για τα καλά την υπόθεση. Ταυτόχρονα, μια άλλη πρωταγωνίστρια, η ίδια η Αμερική, «συνταράσσεται» και απαιτεί να πέσουν τα φώτα πάνω της: ταραχές και αιματηρά γεγονότα στους αγώνες για τα φυλετικά και ατομικά δικαιώματα, η τραυματική περίοδος του Βιετνάμ, πρόεδροι και διακυβερνήσεις πολλών ειδών και στο τέλος η μεγάλη τομή που λέγεται Μπάρακ Ομπάμα.

Όλα αυτά δοσμένα με αρκετό χιούμορ κάποιες φορές και σαρκασμό κάποιες άλλες. Ενδιάμεσα σε όλα αυτά περιέχονται και οι αλλαγές στον υπόλοιπο κόσμο, όπως η πτώση του τείχους του Βερολίνου. Η συγγραφέας δεν αφήνει έξω και το θέατρο, «εμπλέκοντας» τον Σέξπιρ, αλλά και τον θεατρικό συγγραφέα Τομ Στόπαρντ.

Η σεξουαλική ελευθερία είναι επίσης ένα θέμα με το οποίο συνδιαλέγεται, δημιουργώντας μια ιδιαίτερα ευφυή ομοφυλόφιλη Αμερικανίδα, την Ελοΐζ, που γίνεται αναλύτρια πληροφοριών στο Βιετνάμ και τελικά εγκαθίσταται στη Γερμανία τη δεκαετία του 1970.

«Οι ταξιδιώτες» τελικά θα σε πάρουν στο ταξίδι μαζί τους, μόνο αν σταματήσεις να θέλεις να τους συνδέσεις από την αρχή. Πράγμα αρκετά δύσκολο, γιατί ο τρόπος με τον οποίο τους περιγράφει η συγγραφέας έχει πολύ ενδιαφέρον και σε προκαλεί να βρεις την άκρη. Βρίσκονται όμως μέσα σε μια δίνη, παγιδευμένοι μεταξύ τους, και αυτή είναι μια συνθήκη που πρέπει να δεχτούν οι αναγνώστες για να φτάσουν ως το τέλος του παράξενου και γοητευτικού ταξιδιού της Ρετζίνα Πόρτερ.