Καθημερινοί άνθρωποι σε επαναστατικές δράσεις

Κείμενο γραμμένο το 1970, η νουβέλα «Το ψαροντούφεκο» πρωτοκυκλοφορεί από τις εκδόσεις «8 ½» το 1971 στο Λονδίνο, κατόπιν περιλαμβάνεται στον τόμο με τον τίτλο «Το ψαροτούφεκο. Η δολοκτονία. Ο πλανόδιος πλασιέ», που εκδίδεται από τις εκδόσεις Κέδρος το 1973, περιλαμβάνεται στον τόμο «Το ψαροντούφεκο. Η δολοκτονία», ο οποίος εκδίδεται το 1976 από τις εκδόσεις Γ. Λαδιά (με εξώφυλλο φιλοτεχνημένο από τον Αλέκο Φασιανό), επανεκδίδεται αυτοτελώς το 1998 από τις εκδόσεις Λιβάνη και, τέλος, συμπεριλαμβάνεται στη δίτομη, συγκεντρωτική έκδοση των έργων του συγγραφέα της περιόδου 1968-1973, που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Παπαζήση το 2012, με τον τίτλο «8½. Πρόζες. Μυθοπλασίες, Ντοκουμέντα», σε επιμέλεια του Κώστα Θ. Καλφόπουλου.

«Νουβέλα με επικαιρικό πολιτικό περιεχόμενο, αλλά σε μορφή κάπως σατιρική»⁽¹⁾, κατά τον Απόστολο Σαχίνη, το «Ψαροντούφεκο» περιστρέφεται γύρω από τις προσπάθειες μιας μικρής αντιστασιακής ομάδας να οργανώσει την απαγωγή ενός Αμερικανού συνταγματάρχη και να ζητήσει την απελευθέρωση 21 πολιτικών κρατουμένων στην Ελλάδα της δικτατορίας 1967-1974.

Από τις σελίδες της νουβέλας παρελαύνουν ο Θανάσης και ο Χαρίλαος, νεαροί Ελληνες αντιστασιακοί του εξωτερικού (ο πρώτος στη Ρώμη, ο δεύτερος στο Παρίσι), που αναλαμβάνουν να προετοιμάσουν και να συντονίσουν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο την απαγωγή· ο Τζων Φόστερ Τζων, ένας Αμερικανός συνταγματάρχης που υπηρετεί στην αμερικανική βάση του Ελληνικού και έχει ιδιαίτερη αδυναμία στο ωραίο φύλο· η νευρωτική σύζυγος του τελευταίου, η οποία απεχθάνεται οτιδήποτε ελληνικό· η Εθελ, μια κοσμοπολίτισσα Γαλλίδα που δέχεται να παίξει τον ρόλο του «δολώματος»· ένας Ελληνας βολεμένος μικροαστός που, για να εκδικηθεί το σακάτεμα του αδελφικού του φίλου από τη Στρατιωτική Αστυνομία, δέχεται να παίξει τον ρόλο του «συνδέσμου»· ο Λάκης και ο Σάκης, «αποφασισμένοι» φίλοι του εξόριστου Θανάση· ένα ώριμο ζευγάρι Ελλήνων, που έπειτα από παραμονή δεκαπέντε ετών σε χώρα του υπαρκτού σοσιαλισμού εγκαθίσταται στη Ρώμη· ο Τζέκος, ένας νεαρός κινηματογραφικός αστέρας που διατείνεται ότι έχει εμφανιστεί σε γαλλικές ταινίες· ο Λάμπρου, διευθυντής της Γενικής Ασφάλειας. Πολλοί χαρακτήρες, πολλές παράλληλες ιστορίες που εμφιλοχωρούν η μία στην άλλη και συγκροτούν τα κομμάτια ενός αρκετά σύνθετου παζλ. Αρκετές πόλεις, επίσης: η Αθήνα, το Παρίσι, η Ρώμη, το Κεντάκι, η Τασκένδη.

Το κείμενο αποτυπώνει εύγλωττα την ατμόσφαιρα και τις ποικίλες επιπτώσεις της δικτατορίας των συνταγματαρχών: αναδεικνύονται οι μυθικές διαστάσεις επαναστατικών δράσεων όπως η απόπειρα του Αλέξανδρου Παναγούλη να σκοτώσει τον Γεώργιο Παπαδόπουλο (13 Αυγούστου 1968), η γοητεία που ασκεί σε Ελληνες του εξωτερικού η αμφιλεγόμενη προσωπικότητα του Ανδρέα Παπανδρέου, η σιωπηρή αποδοχή του χουντικού καθεστώτος από μια μεγάλη μερίδα Ελλήνων, που δείχνουν να επαληθεύουν το ρητό «Τι είχαμε, τι χάσαμε», η αδυναμία των μελών των αντιστασιακών κινημάτων του εξωτερικού να συνεννοηθούν μεταξύ τους πάνω σε μια στοιχειώδη κοινή πλατφόρμα, η εκμετάλλευση του ζητήματος της ελληνικής δικτατορίας από τους πολιτικούς της Ευρώπης (το «χτυπούν» για καθαρά ψηφοθηρικούς λόγους, παράλληλα με το καθεστώς της Πράγας), η δυσπιστία της πολιτικοποιημένης νεολαίας απέναντι στην παραδοσιακή Αριστερά, η απροκάλυπτη επέμβαση των Αμερικανών στα εσωτερικά της Ελλάδας. Επιπλέον, μέσα από την προσωπική ιστορία του «συνδέσμου», θίγεται το ζήτημα της μεταμόρφωσης των αστών σε επαναστάτες, από τη στιγμή που τους αγγίζει προσωπικά ένα καθεστώς καταπίεσης.

Ο Βασιλικός χρησιμοποιεί την τεχνική της πρόληψης, κάνοντας λόγο εκ των προτέρων για το κεντρικό επεισόδιο της πλοκής, που σχετίζεται και με τον τίτλο της νουβέλας (το ψαροντούφεκο θα διαδραματίσει κομβικό ρόλο στην απαγωγή), αλλά και αυτήν της ανάληψης, όπου κρίνει απαραίτητο να δώσει πληροφορίες αναφορικά με το παρελθόν των χαρακτήρων.

Επιχειρεί, επίσης, πολλές παρεκβάσεις, που δίνουν το πολιτικό και καλλιτεχνικό στίγμα της εποχής σε επίπεδο παγκόσμιο (οι αναφορές στον φόνο του Γερμανού πρεσβευτή Καρλ Φον Σπρέτι από μια επαναστατική οργάνωση της Γουατεμάλας το 1970 –στη νουβέλα το όνομα του πρεσβευτή δεν αναφέρεται και η Γουατεμάλα παραλλάσσεται σε Παραγουάη–, στον Πόλεμο των Εξι Ημερών του 1967, στους Τουπαμάρος, στον Μάη του 1968, αλλά και στους Γάλλους μόδιστρους Καρντέν, Σε-Λορέν, Ντιόρ) και ελληνικό (η υπόθεση της Αμερικανίδας Νίτα Μπέικερ, συζύγου Αμερικανού στρατιωτικού, που σκοτώνει τα τρία παιδιά τους στον Αλιμο, η δολοφονία του Πολύκαρπου Γιωρκάτζη στην Κύπρο, η ιστορία του μαχητικού δικηγόρου Νικηφόρου Μανδηλαρά, οι αναφορές στους πολιτικούς κρατουμένους Γλέζο, Φιλίνη, Φίλια, Φαράκο, Κύρκο, Ζάννα, τα απαγορευμένα στην Ελλάδα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη, το νέο θεατρικό έργο που ανεβάζει ο θίασος της Ελλης Λαμπέτη).

Το κείμενο είναι διαρθρωμένο σε 18 σύντομα κεφάλαια, που λειτουργούν ως «σεκάνς» κινηματογραφικής ταινίας· άλλωστε, σφιχτό κινηματογραφικό μοντάζ θυμίζουν η ένταση και η ταχύτητα της αφήγησης. Η γραφή του Βασιλικού διαπνέεται και εδώ από ειρωνεία, χιούμορ, μελαγχολία και κυνισμό, οι χαρακτήρες είναι σκιαγραφημένοι με οξυδέρκεια και έμφαση στη λεπτομέρεια και οι διάλογοι χαρακτηρίζονται από φυσικότητα.

Η νουβέλα κατατάσσεται στα λεγόμενα «βιβλία της εξορίας» του Βασιλικού, κατορθώνοντας να συνδυάσει την περιγραφή των βασάνων των εκπατρισμένων Ελλήνων επί χούντας και την απόδοση των περιπετειών όσων μένουν στην Ελλάδα και προσπαθούν να αντισταθούν στην τυραννία με τις μικρές τους δυνάμεις· υπό αυτή την έννοια, το κείμενο είναι και ένας ύμνος στους καθημερινούς ανθρώπους που, σε εποχές ανελευθερίας, προβαίνουν σε επαναστατικές δράσεις οι οποίες υπερβαίνουν το ανάστημά τους. Παράλληλα, οι ποικίλες αιχμές κατά των Αμερικανών, αλλά και κατά των Σοβιετικών, καθιστούν το κείμενο μια διαυγή και συνάμα σαρκαστική καταγγελία κατά του ολοκληρωτισμού, καταγγελία που πλαισιώνεται ταιριαστά από το ποίημα «Ασμα δοξαστικό για τους Βραζιλιάνους απαγωγείς του Αμερικανού πρέσβη» (εμπνευσμένο από τον φόνο του Αμερικανού πρεσβευτή Τζον Μέιν από την ίδια οργάνωση της Γουατεμάλας το 1968), μέρος της ποιητικής συλλογής του Βασιλικού «Ο ληξίαρχος», η οποία εκδίδεται το 1970 στο Λονδίνο, φυσικά από τις εκδόσεις «8 ½».

* Επίκουρος καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας, Τμήμα Φιλολογίας ΕΚΠΑ

1. Απόστολος Σαχίνης, «Μεσοπολεμικοί και μεταπολεμικοί πεζογράφοι», Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 1985, σ. 110.